بَمْباره، از اقوام سیاه پوست مسلمان ساكن در شرق كشور مالی و كرانه رودخانه نیجر علیا. بمباره‌ها از نژاد «مانده» هستند و نام بمباره را كه دلالت ضمنی بر كفر آنان دارد، مسلمانان سرزمینهای كرانه رود نیجر، به سبب مقاومت درازمدت این قوم در برابر اسلام بر آنها نهادند (نک‌ : بدوی، ١٧٩؛ فیج، ١٨٩).
گفته می‌شود بمباره‌ها در سدۀ ٦ق / ١٢م از سرزمین اُدینه در ساحل عاج به محل كنونی كوچ كردند (كرنون، II / ٢٤٠). آنان ابتدا با اطاعت از امپراتوری مالی، در باختر شهر تمبوكتو (ه‌ م) می‌زیستند (دیویدسن، ٤٢٢؛ حسن، ٨٩)، اما اوایل سدۀ ١١ق / ١٧م زیستگاههایی در كناره رودخانه نیجر ساختند و با از میان رفتن امپراتوری مالی و پایان گرفتن سلطۀ مراكش در منطقه از نیمه همان سده در كسب استقلال كوشیدند و یكی از رؤسای آنها به نام كالادین كولوبالی، حكومتی امپراتوری به شیوۀ قدیم برپا كرد و سلطۀ خود را در سمت جنوب بر كشور كهن ماندینگ گستراند (همانجاها؛ كرنون، I / ٢٢٣).
فرمانروای دیگر بمباره به نام بیتون كولوبالی (١١٢٤-١١٦٨ق / ١٧١٢-١٧٥٥م) اقتدار قوم خود را به اوج رساند. او سپاهی جانباز فراهم ساخت و سرزمین خود را به ٦٠ ایالت تقسیم كرد و كشاورزی را رونق بخشید (همانجا)؛ اما انحصارطلبی وی سبب شد بخشی از بمباره‌ها در ١٧٥٣م او را ترك گویند و دولت بمبارۀ كاآرتا را تشكیل دهند (دیویدسن، ٤٢٣). به این ترتیب، دو كشور بمباره به نامهای سِگو و كاآرتا شكل گرفت كه وسعت آن در حدود یك سوم جنوب شرقی جمهوری مالی كنونی بود و در دو كرانه رودخانه نیجر از شمال شرق بَماكو (ه‌ م) پایتخت كنونی مالی تا سرزمین موپتی گسترده بود (كرنون، II / ٢٤٠؛ER, II / ٥٦).
پس از مرگ بیتون كولوبالی چند سال آشفتگی بر سرزمین بمباره حاكم شد، تا در ١١٨٠ق / ١٧٦٦م كه فرمانروایی مقتدر به نام نگولودیارا، به آشفتگی پایان داد و تا ١٧٩٥م بر سرزمین بمباره حكم راند (همان، نیز دیویدسن، همانجاها؛ كوك، ٢٢٢). در این زمان دولت بمباره بر سنگال علیا و نیجریه تسلط داشت (كرنون، I / ٢٢٣). سگو پایتخت بمباره در این دوران با خانه‌های بسیار زیبا و كرجیهای بسیار روی رودخانه و كشتزارهای سرسبز چشم‌اندازی از تمدن و شكوه این قوم را نمایان می‌ساخت (دیویدسن، همانجا).
در اوایل سدۀ ١٣ق / ١٩م مسلمانان سرزمینهای اسلامی ‌همسایه برضد بمباره‌های غیرمسلمان اعلان جهاد كردند و احمدو لوبو پرچم اسلام را در شهرهای بمباره برافراشت و شهرهای سگو، كاآرتا و مَسینا تا هنگام مرگ احمدو لوبو در ١٢٦٠ق / ١٨٤٤م در دست مسلمانان بود (بدوی، ١٨١-١٨٢؛ حسن، همانجا). در ١٢٦٤ق / ١٨٤٨م حاج عمر بار دیگر برضد بمباره اعلام جهاد كرد و در ١٨٥٤م بر كاآرتا و در ١٨٦١م بر سگو دست یافت (همو، ٩١). وی فرمانروایان بمباره‌ای را بركنار كرد و حكومت آنجا را به پسر خود سپرد (دیویدسن، ٤٣٣). بدین گونه، آخرین پادشاهان بمباره از میان رفتند و حكومت بمباره پس از كشته شدن حاج عمر به پسرش احمدو رسید (نک‌ : اُلیور، ٣٣؛ كرنون، II / ٢٥٣). اما بمباره‌ها با حكومت احمدو به مخالفت برخاستند و به ویژه پس از ١٢٩٨ق / ١٨٨١م كه نیروهای فرانسوی در نزدیكی آنها استقرار یافتند، با احمدو به مبارزه پرداختند (كرنون، همانجا).
فرانسویان در ١٣٠٨ق / ١٨٩١م، احمدو را از سگو راندند (همو، I / ٣١٠). از این پس بمباره‌ها كه قرنها در مقابل اسلام ایستاده بودند، به صورتی كامل به اسلام روی آوردند، به گونه‌ای كه مبلغان مسیحی كه در حدود سال ١٨٩٠م به نواحی سگو سفر كرده بودند، گواهی دادند كه به رغم ظواهر اعتقاد به «جاندار پنداری» بیشتر مردم مسلمان بودند (نک‌ : كوك، ٢٢٧؛ تریمینگام، ٤٧٧).
زبان بمباره‌ای مهم‌ترین شاخۀ گروه قومی زبانی ماندینگ است. این زبان موسوم به بامانا زبان مشترك بخش بزرگی از غرب افریقای غربی است و به تدریج بر سایر شاخه‌های گروه مزبور برتری یافت (نک‌ : بریتانیكا، I / ٨٥٣؛II / ٥٥-٥٦ ER,؛ «افریقا»، IV / ٥٧؛ كوك، ٢١٦-٢١٧)، چنان‌کـه پس از استقلال كشور مالی، زبان بمباره‌ای پس از فرانسوی، زبان رسمی جمهوری مالی شد و ٦٠٪ از مردم این كشور بدان سخن می‌گویند (نک‌ : مراد، ٧٢٨).
جمعیت بمباره در اواخر سدۀ ٢٠م، ٥ / ٢ میلیون تن بود (همانجا). گروههایی از این قوم در گینه، سودان، موریتانی و غیرآن زندگی می‌كنند (نک‌ : كوك، ١٨٩؛ پیك،٢٥٦؛ «افریقا»، IV / ٢٧٥). هنگامی‌كه اسلام در سرزمین بمباره‌ها رواج یافت، آنها پیرو آیین جاندار پنداری بودند و به «نگالا»، خداوند یكتا باور داشتند ER, II / ٥٦)؛ «افریقا»، IV / ٣١٣). به اعتقاد آنها كلام یا «كومو» نیروی بنیادین در آفرینش مخلوقات است ( تاریخ ...، ١ / ٢٤٩). ٢٠٪ جمعیت بمباره آیین جاندار پنداری را حفظ كرده‌اند (كوك، ٢٢٥). گفته می‌شود كه اسلام با آیین كهن این قوم درهم آمیخته است (نک‌ : همو، ٢٢٨).
بمباره‌ها كشاورزانی پرتوان هستند. گله‌داری هم در میان این قوم رواج دارد (مراد، همانجا؛ تاریخ، ١ / ١٧). مردم این قوم در ریخته‌گری فلزات شهرت داشتند (پرسن، ٢٥٦) و مجسمه‌های بز كوهی كنده‌كاری شده توسط هنرمندان بمباره ساخته می‌شد. سبك مارپیچ در مجسمه‌سازی بمباره نماد رشد مداوم جهان هستی است (نک‌ : دیویدسن، ١٤٨؛ ماكه، ٢١٣).

مآخذ

بدوی، عبده، مع حركة الاسلام فی افریقیة، قاهره، ١٩٧٠م؛
تاریخ عمومی ‌افریقا، به كوشش ج. ك. زربو، ترجمۀ حسن انوشه و یحیی مدرسی، تهران، ١٣٧٢ش؛
حسن، حسن ابراهیم، انتشار الاسلام والعروبة فیما یلی الصحراء الكبری، قاهره، ١٩٥٧م؛
دیویدسن، ب .، افریقا تاریخ یك قاره، ترجمۀ هرمز ریاحی و فرشتۀ مولوی، تهران، ١٣٥٨ش؛
كوك، ژ. م .، مسلمانان افریقا، ترجمۀ اسدالله علوی، مشهد، ١٣٧٣ش؛
ماكه، ژاك، تمدن سیاهان، ترجمۀ اسدالله علوی، مشهد، ١٣٦٩ش؛
مراد، محمد عدنان، المجتمعات الافریقیه، دمشق، ١٩٩٥م؛
نیز:

Afrika, ed. H. Schiffers, Munchen etc., ١٩٦٢;
Britannica, ١٩٨٦;
Cornevin, R. and M. Cornevin, Histoire de l'Afrique, Paris, ١٩٦٤-١٩٧٦;
Davidson, B., African Kingdoms, New York, ١٩٦٩;
ER;
Fage, J. D., A History of Africa, London, ١٩٩٥;
Oliver, R. and A, Atmore, Africa Since ١٨٠٠, Cambridge, ١٩٧٤;
Person, Y., «Samori construction et chute d'un empire», Les Africains, Paris, ١٩٧٧, vol.I;
Pick, H., «Mauritania», Africa, ed. C.Legum, London, ١٩٦٥;
Triming-ham, J. S., «Islam in Africa», Africa, ed. C. Legum, London, ١٩٦٥.

پرویز امین