جَلولاء، شهری کهن در استان دیالی عراق کنونی و محل وقوع جنگی به همین نام میان سپاهیان ساسانی و عربها. این شهر با ٤٨٦‘٤٤ تن جمعیت (١٣٨٤ش / ٢٠٠٥م) («فرهنگ ... ». npn) در°٣٤ و ´١٦ عرض شمالی و °٤٥ و´١٠ طول‌شرقی («اطلس ... »، I / ٧٩) در فاصلۀ حدود ٢٧ کیلومتری شهر مرزی خانقین، در شرق عراق واقع است («راهنما ...»، ٥٩٧).
از پیشینۀ تاریخی این شهر در دورۀ پیش از اسلام آگاهیهای روشنی در دست نیست. به نوشتۀ ابن‌خردادبه، در روزگار ساسانیان تسوج جلولاء و جَلُلتا (جبلتا)، متشکل از ٥ رستاق، از تسوجهای هشت‌گانۀ کورۀ شاذ قباذ، واقع در شرق دجله به شمار می‌رفته است (ص ٦، ١٨)؛ اما به نوشتۀ دینوری، به روزگار خسرو اول انوشیروان (سل‍ ٥٣١-٥٧٩ م) و به فرمان او کوره‌های خسرو ماه و جوخیٰ در یکدیگر ادغام شدند و جلولاء یکی از تسوجهای شش‌گانۀ آن کورۀ نوبنیاد به شمار می‌رفت (ص ٧٣).
در ١٦ق / ٦٣٧ م پس از فتح مداین به دست عربها، سپاهیان شکست‌خوردۀ ساسانی از آن شهر به جلولاء گریختند و در آنجا هم‌پیمان شدند تا در برابر عربها ایستادگی کنند (طبری، ٤ / ٢٤). یزدگرد سوم که در این زمان در حلوان به سر می‌برد، به دیگر شهرها نامه فرستاد و مردان جنگی خواست (خلیفه، ١٢٧) و بدین ترتیب سپاهی از ایرانیان که شمار آن را ٨٠ هزار تن نوشته‌اند، در جلولاء گرد آمد (ابن‌اعثم، ١ / ٢٧١). چون شهر جلولاء فاقد هر گونه استحکامات دفاعی بود، ایرانیان بر گرد اردوگاه خندقی کندند (دینوری، ١٢٧). سعد بن ابی وقاص اخبار سپاهیان ایران و محل تجمع آنان را به عمر گزارش کرد و کسب تکلیف نمود (ابن‌اثیر، ٢ / ٥٢٠). عمر در پاسخ دستور داد سپاهی به فرماندهی هاشم بن عُتبة بن ابی وقاص روانۀ جلولاء شود (طبری، ٤ / ٢٥؛ ابوعلی‌مسکویه، ١ / ٣٦٣).
هاشم بر طبق فرمان خلیفه به همراه سپاهیان از مداین خارج شد و به سوی جلولاء شتافت و پس از رویارویی با سپاه ایران، آنان را در کنار خندقهایشان محاصره کرد (ابن‌عبدالمنعم، ١٦٧). نیروهای تازه نفس از سوی یزدگرد برای اردوگاه ایرانیان، و از سوی سعد برای سپاهیان عرب می‌رسید و روز به روز بر شمار سپاهیان افزوده می‌شد. عربها برای آغاز جنگ دست به حملاتی زدند که‌ برخی از منابع شمار آنها را ٨٠ بار یاد کرده‌اند (نک‍ : ابوعلی‌مسکویه، همانجا). اما ایرانیان که آمادگی جنگ نداشتند، از سنگرها خارج نمی‌شدند، تا هنگامی که متوجه شدند برای عربها نیروهای کمکی بیشتری می‌رسد و هر روز بر شمار آنان افزوده می‌گردد، خطر را بیشتر احساس کردند و تصمیم به بیرون آمدن از سنگرها و آغاز جنگ گرفتند (طبری ٤ / ٢٦؛ ابن کثیر، ٧ / ٧١؛ ابن طقطقیٰ، ١١٠). در این جنگ بسیاری از سپاهیان دو طرف کشته شدند، چنان که تمامی دشت جلولاء از اجساد کشته‌شدگان پر شد (نویری، ١٩ / ٢٣١) و سرانجام سپاهیان ساسانی به هزیمت رفتند (ابن‌کثیر، همانجا).
چون یزدگرد از شکست سپاه جلولاء و کشته‌شدن مهران رازی، فرمانده نیروهای خود خبر یافت، از حلوان به سوی جبال و ری حرکت کرد (ابن‌جوزی، ٣ / ١٤٧). به نوشتۀ خلیفة بن خیاط این جنگ در ١٧ق / ٦٣٨ م و به روایت یعقوبی ٣ سال پس از جنگ مداین و در ١٩ق روی داده است (٢ / ٣٧). مسلمانان در این جنگ غنایم و اسیرانی به دست آوردند که همانند آن در فتوحات اسلامی سابقه نداشته است (دینوری، ١٦٢؛ ابن‌کثیر، همانجا). این جنگ بعدها از سوی عربها «فتح الفتوح» نامیده شد (خلیفه، ١٢٨). ابوعبیدبکری جلولاء را شهری در شام دانسته است که در جنگ یرموک فتح شد (٢ / ٣٩٠).

پس از گشوده شدن این شهر به دست عربها، تا مدتی سخنی از جلولاء در میان نیست؛ جز آنکه در ٢٠٠ق / ٨١٥ م ابوالسرایا پس از قیام برضد عباسیان در این شهر دستگیر شد (ابن‌اثیر، ٦ / ٣٠٩). به روزگار خلافت معتصم عباسی (٢١٨-٢٢٧ق) گروهی از زُطها، که به سبب قحط سالی از هندوستان به نواحی بصره و واسط آمده و در آنجا دست به غارت و کشتار گشوده بودند، در خانقین و جلولاء اسکان داده شدند (مسعودی، ٣٠٧).
به گزارش ابن‌خردادبه (ص ١٣) در سدۀ ٣ق جلولاء به همراه ناحیۀ جللتا از تسوجهای کورۀ سواد در جانب شرق دجله به شمار می‌رفته است و سالانه ٠٠٠‘١ کُر گندم و ٠٠٠‘١ کُر جو در کشتزارهای آن تسوج به عمل می‌آمده، و سالانه حدود ١٠٠ هزار درهم درآمد داشته است. اهمیت جلولاء در آن زمان به سبب واقع بودن آن بر سر شاهراهی بوده است که بغداد را به خراسان متصل می‌ساخته است. این شهر با دستکره در جنوب غربی، و خانقین در شرق، ٧٠ فرسنگ یا یک مرحله فاصله داشته است. راه دستکره به جلولاء از میان تپه‌های شنی و آبهای راکد و نخلستانها می‌گذشته است و در حوالی جللتا راه از پلی سنگی، متعلق به روزگار ساسانیان می‌گذشته است که بر روی دره‌ای بزرگ ساخته شده بود. آن سوی دره نیز پلی دیگر بازمانده از دورۀ ساسانیان در نزدیکی روستای هارونیه وجود داشته که به طرارستان یا طراستان معروف بوده است؛ سپس راه از میان دره‌ای بزرگ می‌گذشته و به جلولاء منتهی می‌شد؛ از جلولاء تا خانقین نیز راه از زمینهای هموار می‌گذشت (ابن‌رسته، ١٦٣-١٦٤؛ ابن خردادبه، ١٨-١٩؛ مقدسی، ١٣٥).
به گزارش جغرافی‌نویسان در نخستین سده‌های اسلامی جلولاء شهرکی آباد و خرم (حدود ... ، ١٥٣) و بدون حصار بوده که پیرامون آن را انبوهی از درختان احاطه می‌کرده ‌است (مقدسی، ١٢١). در سدۀ ٥ ق ملکشاه سلجوقی (سل‍ ٤٦٥-٤٨٥ق) رباطی در آنجا ساخت که به رباط جلولاء شهرت یافت (حمدالله، ١٦٥) که احتمالاً با قزل رباط یا سعدیۀ کنونی واقع در ١٤ کیلومتری غرب شهر جلولاء منطبق است (EI٢, II / ٤٠٦؛ بابان، ٩٣).
امروزه جلولاء ناحیه‌ای اداری از توابع شهرستان مقدادیه در استان دیالی و از مراکز مهم نظامی عراق به شمار می‌رود و دارای پادگانی بزرگ و دیگر تأسیسات نظامی است و راه‌آهـن بغداد ـ کرکوک ـ اربیل، و بغداد ـ خانقین از آنجا می‌گذرد (همانجا).

مآخذ

ابن‌اثیر، الکامل؛
ابن اعثم کوفی، احمد، الفتوح، به کوشش محمد عبدالمعید، حیدرآباد دکن، ١٣٨٨ق / ١٩٦٨م؛
ابن‌جوزی، عبدالرحمان، المنتظم، به کوشش محمد عبدالقادر عطا و مصطفیٰ عبدالقادر عطا، بیروت، ١٤١٢ق / ١٩٩٢م؛
ابن‌خردادبه، عبیدالله، المسالک و الممالک، به کوشش دخویه، لیدن، ١٨٨٩م، ابن رسته، احمد، الاعلاق النفیسة، بیروت ١٤٠٨ق / ١٩٨٨م؛
ابن‌طقطقیٰ، محمد، تاریخ فخری، ترجمۀ محمد وحید گلپایگانی، تهران، ١٣٥٠ش؛
ابن‌عبدالمنعم حمیری، الروض المعطار، به کوشش احسان عباس، بیروت، ١٩٨٠م؛
ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، بیروت ١٤٠٨ق / ١٩٨٨م؛
ابوعبید بکری، معجم ما استعجم، به کوشش مصطفى سقا، قاهره، ١٣٦٦ق / ١٩٤٧م؛
ابوعلی مسکویه، احمد، تجارب الامم، به کوشش ابوالقاسم امامی، تهران، ١٣٨٠ش؛
بابان، جمال، اصول اسماء المدن و المواقع العراقیة، بغداد، ١٩٨٩م؛
حدود العالم، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٤٠ش؛
حمدالله مستوفی، نزهة‌القلوب، به کوشش لسترنج، لیدن، ١٣٣٣ق / ١٩١٥م؛
خلیفة بن خیاط، تاریخ، به کوشش سهیل زکار، دمشق، ١٩٦٧م؛
دینوری، احمد، الاخبار الطوال، به کوشش عبدالمنعم عامر، قاهره، ١٩٦٠م؛
طبری، تاریخ؛
مسعودی، علی، التنبیه و الاشراف، به کوشش عبدالله اسماعیل صاوی، قاهره، ١٣٥٧ق / ١٩٣٨م؛
مقدسی محمد، احسن التقاسیم، به کوشش دخویه، لیدن، ١٩٠٦م؛
نویری، احمد، نهایة‌الارب، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٩٧٥م؛
یعقوبی، تاریخ، ترجمۀ محمد ابراهیم آیتی، تهران، ١٣٥٦ش؛
نیز:

Britannica Atlas , Chicago, ١٩٩٦;
EI٢;
The Middle East Intelligence Hand Books, ١٩٤٣-١٩٤٦, (Iraq and the Persian Gulf), London, ١٩٨٧;
The World Gazetteer, world- gazetteer. com.

محمد کاظم میرسجادی