پِرَك‌، استانی‌ در شمال‌ غربی‌ مالزی‌. پرك‌ در زبان‌ مالایایی‌ و خمری‌ به‌ معنی‌ نقره‌ است‌. این‌ واژه‌ برگرفته‌ از «پركشا» یا «پلكشا» به‌ معنای‌ نقره‌، در زبان‌ سنسكریت‌ است‌ و برخی‌ سبب‌ این‌ نام‌گذاری‌ را فراوانی‌ درختان‌ انجیر نقره‌فام‌ (انجیرهندی‌) در این‌ منطقه‌ ذكر كرده‌اند و بنا به‌ روایتی‌ دیگر به‌ هنگام‌ فتح‌ این‌ ناحیه‌ به‌ دست‌ یكی‌ از شاهزادگان‌ كده‌، آن‌ شاهزاده‌ تیری‌ سرنقره‌ای‌ از كمان‌ خود رها كرد و بدان‌ سبب‌ این‌ محل‌ را پرك‌ نامیدند (جرینی‌، ٣٩, ٩٨).
استان‌ پرك‌ با ٠٠٥‘٢١كمـ٢ وسعت‌، یكی‌ از بزرگ‌ترین‌ استانهای‌ مالزی‌ در شبه‌ جزیرۀ مالایاست‌ و متشكل‌ از ٩ شهرستان‌ (دیراه) است‌ و جمعیت‌ آن‌ (١٣٨٤ش‌ / ٢٠٠٥م‌) حدود ٩٠٠‘٢٠٣‘٢تن‌ برآورد شده‌ است («پرك‌»؛ انكارتا؛ «فرهنگ‌...»). مركز این‌ استان‌ شهر ایپوه‌ با ٣٤٦‘٦٧٣ تن‌ جمعیت‌ است‌ و از دیگر شهرهای‌ مهم‌ آن‌ شهر تایپینگ‌ را می‌توان‌ نام‌ برد كه‌ ٦٥٨‘٢١٧تن‌ جمعیت‌ دارد (همانجا؛ كلمبیا).
كشاورزی‌ در استان‌ پرك‌ از رونق‌ برخوردار است‌. عمده‌ترین‌ محصولات‌ كشاورزی‌ آن‌ شامل‌ برنج‌، نارگیل‌ و كائوچو است‌. ماهی‌گیری‌ و صنایع‌ وابسته‌ به‌ آن‌ از دیگر بخشهای‌ اقتصادی‌ این‌ استان‌ است‌. معادن‌ قلع‌ از دیرباز در پرك‌ شناخته‌ شده‌ بود و همانند امروز از آن‌ بهره‌ برداری‌ می‌شده‌ است‌ ( انكارتا؛ كلمبیا؛ «تاریخ‌...»).

پیشینۀ تاریخی

آثار به‌ دست‌ آمده‌ در پرك‌ دیرینگی‌ این‌ منطقه‌ را به‌ ٨هزار سال‌ پیش‌ از این‌ می‌رساند. همچنین‌ یافت‌ شدن‌ آثاری‌ از تمدن‌ باستانی‌ هندو - بودایی‌ در پرك‌ از جمله‌ دو مجسمۀ بودا در نزدیكی‌ معادن‌ قلع‌ این‌ منطقه‌ كه‌ به‌ سبك‌ گوپتا ساخته‌ شده‌ است‌، نشان‌ از نفوذ تمدن‌ باستانی‌ هندو ـ بودایی‌ در پرك‌ دارد («تاریخ‌»؛ وینستد، ٢٨-٢٩). احتمالاً «پلنده‌»ای‌ را كه‌ بطلمیوس‌ در اثر جغرافیایی‌ خود از آن‌ به‌ عنوان‌ یكی‌ از شهرهای‌ مالاكا یاد كرده‌، با ناحیۀ پرك‌ یا پایتخت‌ قدیمی‌ آن‌ منطبق‌ است‌ (نک‌ : جرینی‌، ٩٧). بنا بر سالنامۀ مالایا پرك‌ یا بخشی‌ از آن‌ درگذشته «منجونگ‌» نامیده‌ می‌شده‌، و دولتی‌ قدیمی‌ و بزرگ‌ بوده‌ است‌. بی‌شك‌ درگذشته‌ پرك‌ ناحیۀ وسیع‌تری‌ را در برمی‌گرفته‌، و احتمالاً كده‌ و نواحی‌ دورتر از آن‌ و سراسر ناحیۀ ولسلی‌را شامل‌ می‌شده‌ است‌ (همو، ٩٨).
سلاطین‌ پرك‌ خود را از نوادگان‌ امپراتوران‌ سری‌ ویجایه‌ می‌دانستند (وینستند، ٢٧). در اوایل‌ سدۀ ١١ق‌ / ١٦م‌ پس‌ از ورود پرتغالیها به‌ مالاكا و درگذشت‌ محمود، سلطان‌ پهانگ‌ و بروز اختلاف‌ میان‌ كسانش‌ بر سر جانشینی‌ او، یكی‌ از فرزندانش‌ به‌
نام‌ مظفر به‌ پرك‌ رفت‌ و دولت‌ نیرومندی‌ در آنجا بنیان‌ نهاد (میلر، ٥٠؛ «تاریخ‌»). مظفرشاه‌ یكی‌ از بزرگان‌ پرك‌ به‌ نام «تون‌ پرك‌» را به‌ صدراعظمی‌ خود برگزید. تون‌ پرك‌ ٤٠ سال‌ در این‌ سمت‌ باقی‌ ماند و درگسترش‌ اسلام‌ و اعتلای‌ قدرت‌ دولت‌ نوبنیان‌ پرك‌ نقشی‌ مهم‌ ایفا كرد (بریتانیكا، XXVII / ٨٢٥). در همین ‌اوان ‌دولتهای ‌پرك‌، جوهوروپهانگ‌ برای‌ مقابله‌ با قدرت‌ رو به‌ گسترش‌ دولت‌ آچه‌ با پرتغالیها روابط دوستانه‌ای‌ برقرار كردند. پرتغالیها در ٩٤٤ق‌ / ١٥٣٧م‌ نیروهای‌ آچه‌ را كه‌ قلمرو دولت‌ پرك‌ را به‌ تصرف‌ درآورده‌ بودند، به‌ عقب‌ راندند و دو سال‌ پس‌ از آن‌ دولت‌ پرك‌ به‌ یاری‌ دیگر دولتهای‌ متحد خود شكست‌ سختی‌ بر نیروهای‌ آچه‌ وارد كرد (وینستد، ٦٢؛ هال‌، ٣٢٢). در ٩٥٨ق‌ / ١٥٥١م‌ نیروهای‌ دولت‌ مالایا، پرك‌ را محاصره‌ كردند؛ اما حلقۀ محاصره‌ پس‌ از ٣ ماه‌ مقاومت‌ توسط نیروهای‌ پرتغالی‌ درهم‌ شكسته‌ شد (میلر، ٥١).
دولت‌ آچه‌ كه‌ همواره‌ درصدد چیرگی‌ برمالاكا بود، در ٩٨٣ق‌ / ١٥٧٥م‌، بار دیگر پرك‌ را به‌ اشغال‌ خود درآورد و این‌ بار پرك‌ به‌ مدت‌ ١٠٠ سال‌ زیرسلطۀ آن‌ دولت‌ باقی‌ ماند (همو، ٥٢). در هجوم‌ نیروهای‌ آچه‌ به‌ پرك‌ سلطان‌ پرك‌ كشته‌ شد و جانشین‌ او نیز اسیر گردید. او بعدها با یك‌ شاهزادۀ آچه‌ای‌ ازدواج‌ كرد و در ١٥٧٩م‌ به‌ جای‌ سلطان‌ آچه‌ به‌ سلطنت‌ رسید و برادر كوچك‌تر خود را به‌ حكومت‌ پرك‌ منصوب‌ كرد (هال‌، ٣٢٣).
در ١٠٤٩ق‌ / ١٦٣٩م‌ دولت‌ هلند قرار داد خرید محصول‌ قلع‌ پرك‌ را با دولت‌ آچه‌ منعقد كرد و در ١٦٤١م‌ انعقاد پیمان‌ منع‌ فروش‌ آن‌ را به‌ دیگر دولتها نمود، اما دولت‌ آچه‌ با این‌ قرار داد مخالفت‌ كرد. هلندیها در ١٠٦٠ق‌ / ١٦٥٠م‌ موفق‌ شدند این‌ قرار داد را به‌ دولت‌ آچه‌ تحمیل‌ كنند (همو، ٣٢٥). بروز اختلاف‌ در اجرای‌ مفاد این‌ قرارداد میان‌ هلندیها و دولت‌ آچه‌ كه‌ درگیریهایی‌ را میان‌ طرفین‌ در پی‌ داشت‌، سرانجام‌ هلندیها را وادار كرد تا كارخانۀ استحصال‌ قلع‌ خود در پرك‌ را تعطیل‌ كنند (همو، ٣٢٦-٣٢٧).
در ١٢٣٣ ق‌ / ١٨١٨ م‌ دولت‌ سیام‌ به‌ قصد تسلط بر سراسر مالاكا پرك‌ را تصرف‌ كرد، اما دولت‌ انگلستان‌ كه‌ در همین‌ سال‌ نفوذ خود در این‌ منطقه‌ را با انعقاد پیمانی‌ بازرگانی‌ آغاز كرده‌ بود، در ١٨٢٥م‌ از دولت‌ سیام‌ خواست‌ تا پرك‌ را تخلیه‌ كند و چون‌ دولت‌ سیام‌ این‌ پیشنهاد را نپذیرفت‌، انگلیسیها در ١٨٢٦م‌ پیمانی‌ مبتنی‌ بر همیاری‌ و همكاری‌ خود در مبارزه‌ با دزدان‌ دریایی‌ با دولت‌ پرك‌ به‌ امضاء رساندند (میلر، ٧٧-٨٠؛ بریتانیكا، IX / ٢٧٨).

از ١٢٦٦ق‌ / ١٨٥٠م‌ به‌ بعد گسترش‌ معادن‌ قلع‌ پرك‌ گروههای‌ مختلف‌ چینی‌ را به‌ عنوان‌ كارگر به‌ این‌ منطقه‌ كشاند و در نیمه‌ دوم‌ سدۀ ١٩ م‌ پرك‌ صحنۀ درگیریهای‌ گروههای‌ چینی‌ با رؤسای‌ خود و نیز راجه‌های‌ مدعی‌ سلطنت‌ پرك‌ بود (احمد، ٥٦؛ وینستند، ٦٤). در ١٨٧٣م‌ دولت‌ انگلستان‌ برای‌ حفظ منافع‌ خود نیروهای‌ تازه‌ نفسی‌ به‌ منطقه‌ گسیل‌ داشت‌ و در كمتر از یكسال‌ پرك‌ و نقاط دیگر را تصرف‌ كرد. انگلیسیها برای‌ كاستن‌ از ناخرسندیهای‌ مردم‌ و مشروع‌ جلوه‌ دادن‌ كار خود یكی‌ از مدعیان‌ سلطنت‌ به‌ نام‌ موداعبدالله‌ را بر تخت‌ سلطنت‌ پرك‌ نشاندند و در ١٨٧٤م‌ پیمانی‌ با او منعقد كرده‌، سلطنت‌ او را به‌ رسمیت‌ شناختند (وینستد، ٦٤-٦٥). ازجمله‌ مفاد این‌ پیمان‌ اقامت‌ دائم‌ نماینده‌ای‌ از انگلستان‌ در پرك‌ بود (احمد، ٥٦-٥٧).
با گسترش‌ دخالتهای‌ انگلستان‌ در امور پرك‌ نمایندۀ آن‌ كشور به‌ قتل‌ رسید. انگلستان‌ در واكنش‌ به‌ این‌ كار نیروهایی‌ به‌ پرك‌ فرستاد و سلطان‌ پرك‌ و نزدیكانش‌ را توقیف‌ كرد. این‌ رویداد كه‌ به‌ جنگ‌ پرك‌ معروف‌ است‌، سبب‌ استواری‌ چیرگی‌ انگلستان‌ بر پرك‌ شد (نک‌ : میلن‌، ١٦). از آن‌ پس‌ شورایی‌ حكومتی‌ با شركت‌ نمایندۀ دولت‌ انگلستان‌ در آن‌، برای‌ ادارۀ امور كشور تشكیل‌ شد و در ١٣٠٩ق‌ / ١٨٩٢م‌ دولتهای‌ پرك‌، سلنگور، نگری‌، سمبیلان‌ و پهانگ‌ فدراسیونی‌ به‌ سرپرستی‌ نمایندۀ انگلستان‌ تشكیل‌ دادند (احمد، ٦١؛ وینستد، ٨٨).
تسلط انگلستان‌ بر پرك‌ تا ١٣٢٠ش‌ / ١٩٤١م‌ و ورود نیروهای‌ ژاپنی‌ به‌ این‌ منطقه‌ ادامه‌ داشت‌. پرك‌ تا ١٩٤٥م‌ در اشغال‌ نیروهای‌ ژاپنی‌ باقی‌ ماند، اما با شكست‌ ژاپن‌ در جنگ‌ جهانی‌ دوم‌، بار دیگر انگلستان‌ بر این‌ منطقه‌ چیره‌ شد («تاریخ‌»). چیرگی‌ انگلستان‌ با بالاگرفتن‌ مبارزات‌ ضداستعماری‌ مردم‌ پرك‌، همچون‌ دیگر نواحی‌ مالاكا در ١٣٣٦ش‌ / ١٩٥٧م‌ به‌ پایان‌ رسید و دولتهای‌ محلی‌ مالاكا در قالب‌ فدراسیون‌ مالزی‌ به‌ استقلال‌ رسیدند. بنا بر قانون‌ اساسی‌ ١٩٥٧م‌ مالزی‌، پرك‌ یكی‌ از ١١ دولت‌ تشكیل‌ دهندۀ این‌ فدراسیون‌ بود (شفرالدین‌، ١٢-١٣؛ «تاریخ‌»).

مآخذ

Ahmad, M. S., «Britain in Malaya: A Study of Colonial Administration in Perak from ١٨٧٥ to ١٨٩٥», Pakistan Journal of History and Culture, Islamabad, ١٩٨٢, vol. III, no. ٢;
«A Brief History of Perak», www. perak. gov. my / english;
Britannica, ١٩٨٩;
The Columbia Encyclopedia, ٢٠٠١;
Encarta Reference Library, ٢٠٠٤;
Gerini, G. E., Resarches on Ptolemy's Geography, London, ١٩٠٩;
Hall, D. G. E., A History of South- East Asia, London, ١٩٦٤;
Miller, H., The Story of Malaysia, London, ١٩٦٥;
Milne, R. S. and D. K. Mauzy, Malaysia, Boulder / London, ١٩٨٦;
X Perak n , www. wikipedia. org / wiki / perak;
Shafruddin, B. H., The Federal Factor in the Government and Politics of Peninsular Malaysia, Singapore, ١٩٨٧;
Winstedt, R., Malaya and its History, London,١٩٦١;
The World Gazetteer, www.world-gazdtter.com.

پرویز امین‌