اوریسه، از ایالات مهم جمهوری هند واقع در شرق آن كشور كه از جنوب شرق به خلیج بنگال، از جنوب به آندرا پرادش، از غرب به مادیا پرادش، از شمال شرق به بنگال غربی و از شمال به بیهار محدود است. وسعت آن حدود ٧٠٧‘١٥٥ كمـ٢، و جمعیت آن در ١٩٨١ م/ ١٣٦٠ ش حدود ٢٧١‘٣٧٠‘٢٦ نفر بوده است ( بریتانیكا، ١٩٨٦ م، میكرو، VIII/ ١٠٠٠-١٠٠١).
از لحاظ اداری، ایالت بیهار اكنون به اوریسه پیوسته است. زبان اكثر مردم آن ارویایی است، به استثنای برخی از مردم بومی آن كه به زبان موندایی تكلم می‌كنند. طبق سرشماری سال ١٩٣١م/ ١٣١٠ش در هند نزدیك به ٤٦٣‘١٢٤ نفر در ایالات بیهار و اوریسه پیرو دین اسلام بوده‌اند (EI١, VI/ ٩٩٨).
از رشته كوههای قابل توجه اوریسه مهندراگیری با ارتفاع ٥٠١‘١ متر و مالیاگیری با ارتفاع ١٨٤‘١ متر است. اوریسه در منطقه‌ای گرم واقع شده كه بادهای موسمی و باران‌زا بر آن می‌وزند. متوسط ریزش باران سالانه در حدود ٥٠٠‘١ میلی‌متر است. ٩٠٪ جمعیت اوریسه را هندوها تشكیل می‌دهند كه بیشتر آنان در روستاها هستند و فقط ١٢٪ از مردم در شهرها زندگی می‌كنند. مركز اوریسه شهر بهوبانسوار است. حدود ٨٠٪ از اهالی روستاها به كار كشاورزی، و ١٥٪ به كارهای دیگر اشتغال دارند. غلات و محصولات اصلی اوریسه عبارتند از: برنج، دانه‌های روغنی، كنف هندی، نیشكر و نارگیل. از میزان قابل ملاحظۀ محصولات سنگ معدن، آهن، كرم، منگنز، زغال سنگ، سنگ آهك، دلمیت، سرب سیاه و بوكسیت آن می‌توان یاد كرد. كارخانه‌های فولاد و تولید كود در رائوركلا، منگنز در جودا و رایا گادا، و سیمان در راج گانگپور در خور توجه است. كاغذ، كود، منسوجات، شكر، كلر، كربنات سدیم، شیشه و سرامیك از محصولات اوریسه است. در شهر اوریسه آثار هنری هندی از سنگ و چوب ساخته می‌شود. ٥ دانشگاه و ١٠٠ مدرسه نیز در این شهر وجود دارد ( بریتانیكا، همانجا).
طی قرون و اعصار گذشته سرزمینی كه اكنون اوریسه نامیده می‌شود، نامهای متفاوتی چون اُتكالا، كالینگا و اُدرا دشا داشته است كه اغلب با ویژگیهای قومی در ارتباط بوده‌اند. كالینگا در زمان بودا دارای حكومتی مقتدر بود. در قرن ٣ ق‌م نیز یكی از پیكارهای آشوكای نام‌آور در آنجا به وقوع پیوست. آشوكا در نهمین سال پادشاهی خود برای فتح كالینگا از ایالات اوریسه گذشت. در نخستین سده‌های میلادی كالینگا یك قدرت دریایی شد. دوران طلایی كالینگا در زمان خاندان كانگا از ١٠٧٨ تا ١٢٦٤ م بوده است. در قرون ٧ و ٨ ق/ ١٣ و ١٤م كه مسلمانان بر هند مسلط بودند، این منطقه به صورت پایگاهی مستقل برای تجمع هندوها و مراكز دانش و فلسفه و هنر و معماری هندو باقی ماند (تامس، ٤٤٦-٤٤٧؛ بریتانیكا، ١٩٧٨م، ماكرو، XIII/ ٧٣٩، ١٩٨٦م، میكرو، VIII/ ١٠٠٠). سنگ نوشته‌های روی دیوارۀ غارهای تپۀ اودایاگیری در اوریسه از این نظر قابل توجه است (راپسن، ٤٨١).
در پاییز ١٣٦٠م فیروز شاه سوم از تغلق شاهیان به اوریسه لشكر كشید و راجۀ اوریسه را از آنجا راند (هیگ، ١٧٨). نظام‌الدین احمد از سلسۀ نظام شاهیان دكن، با لشكركشی به اوریسه كسب اعتبار كرد و بتكده‌های آنجا را ویران ساخت (همو، ٢٥٤-٢٥٥). در ٨٣٨ ق/ ١٤٣٥م احمد اول بهمنی به شمال اوریسه دست یافت و آنجا را به سرزمین وارنگال ملحق كرد (ایانگر، ٤٩١). در ٩٧٦ق/ ١٥٦٨م حكمرانان افغانی بنگال بر اوریسه مسلط شدند. سپس اوریسه بخشی از امپراتوری مغول شد. با زوال امپراتوری مغولان، بخش عمدۀ اوریسه به دست مراتهه‌ها افتاد و در ١١٧٠ق/ ١٧٥٧م بخشی از آن تحت نفوذ بریتانیا درآمد. سرانجام در ١٢١٨ ق/ ١٨٠٣م تمامی سرزمین اوریسه تابع حكومت بریتانیا شد ( بریتانیكا، همانجاها).
در طی سالهای ١٨٦٦-١٨٦٧ م به سبب خشكسالی در هند، اوریسه دچار قحطی شدید شد و از خارج نیز مواد غذایی به آنجا نمی‌رسید؛ در نتیجه اوریسه كاملاً به كمپانیهای انگلیسی وابسته شد (لاوت، ٢٩٨).
جمعیت اوریسه تركیبی از نژاد مغولی، موندایی، دراویدی یا بنگالی است. با تسلط بریتانیاییها بر اوریسه آداب و رسوم مردم رنگ غربی گرفت. در جریان این تأثیرپذیری فرهنگی زبان مهارشترا (مراتهه‌ایها) نیز از میان رفت (بارنت، ٥٣٨).

مآخذ

Ayyangar, K., «Hindu States in Southern India, A. D. ١٠٠٠-١٥٦٥», The Cambridge History of India, New Delhi, ١٩٨٧, vol. III;
Barentt, L. D., «The Early History of Southern India», ibid, vol. I;
Britannica;
EI١;
Haig, W., «The Reign of Fīrūz Tughluq ... », The Cambridge History of India, New Delhi, ١٩٨٧, vol. III;
Lovett, H. V. «The Development of Famine Policy», ibid, vol. VI;
Rapson, E. J., «Indian Native States after the Period of the Maurya Empire», ibid, vol. I;
Thomas, F. W., «Açoka, The Imperial Patron of Buddhism», ibid.
پروانه محمدی