بَهَروچ‌، یا بروچ‌، شهری‌ باستانی‌ و مركز شهرستانی‌ به‌ همین‌ نام‌ در ایالت‌ گجرات‌ هند. شهرستان‌ بهروچ‌ متشكل‌ از ١١ تالوك‌ (بخش‌) با ٧٥٩‘٧ كمـ٢ مساحت‌ و ٠٠٠‘٤٧٠‘١ تن‌ جمعیت‌ (١٣٦٩ش‌ /١٩٩٠م‌) در جنوب‌ شرقی‌ ایالت‌ گجرات‌ در كنار خلیج‌ كامبای‌ در دریای‌ عرب‌ واقع‌ است‌ (بریتانیكا، II /٢٨٦-٢٨٧؛ «اطلس‌ هند»، ١٥٤، ٤٤). زمینهای‌ این‌ شهرستان‌ جلگه‌ای‌ پست‌ و هموار است‌ كه‌ با رودخانۀ پرآب‌ نارمادا آبیاری‌ می‌شود («اطلس‌ جهان‌»، ١٣٩؛ «بهروچ‌»). آب‌ و هوای‌ این‌ ناحیه‌ گرم‌ و مرطوب‌ است‌. میانگین‌ بارش‌ سالانۀ آن‌ در فصول‌ پرباران‌ به‌ ٦٦٤‘١ میلی‌متر و در فصول‌ خشك‌ به‌ ٤٢٦ میلی‌متر می‌رسد («اطلس‌ هند»، ١٥٢). شرایط مناسب‌ آب‌ و هوایی‌ این‌ ناحیه‌ را به‌ یكی‌از نقاط كشاورزی‌ هند بدل‌ ساخته‌است‌ و مهم‌ترین‌ محصولات‌ آن‌ گندم‌، برنج‌، بادام‌ زمینی‌ و كتان‌ است‌ (همان‌، ١٦٢، ١٦٠، ١٥٨، ١٥٧).
صنایع‌ نساجی‌، چرم‌سازی‌، پلاستیك‌، غذایی‌، دارویی‌، شیمیایی‌، فلزی‌، كاغذسازی‌ و دخانیات‌ از عمده‌ صنایع‌ بهروچ‌ به‌ شمار می‌رود (همان‌، ١٧٥، ١٧٤، ١٧١، ١٦٩). افزون‌ بر بخش‌ كشاورزی‌ و صنعت‌، بخش‌ معدن‌ نیز از دیگر منابع‌ اقتصادی‌ بهروچ‌ است‌. معادن‌ سیلیكا، آهك‌ و سنگ‌ عقیق‌ از جمله‌ معادنی‌ است‌ كه‌ در این‌ ناحیه‌ بهره‌برداری‌ می‌شود (همان‌، ١٦٧، ١٦٦، ١٦٤).
بندر كهن‌ بهروچ‌ در جایی‌ كه‌ رود نارمادا به‌ خلیج‌ كامبای‌ می‌ریزد، در °٢١ و ´٤٢ عرض‌ شمالی‌ و °٧٢ و ´٥٨ طول‌ شرقی‌ واقع‌ است («اطلس‌ بریتانیكا»، فهرست‌، ١٩؛ «اطلس‌ جهان‌»، همانجا).
جمعیت‌ این‌ شهر در ١٣٨٣ش‌ /٢٠٠٤م‌ ٢٠٠‘ ١٥٧ تن‌ برآورد شده‌ است («فرهنگ‌ جهانی‌»).

پیشینۀ تاریخی

قدمت‌ بندر بهروچ‌ به‌ ٠٠٠‘ ٢ سال‌ می‌رسد. نام‌ این‌ شهر در مهابهاراتا آمده‌ است‌ و در زبان‌ سنسكریت «بهرگوكشترا» نامیده‌ می‌شده‌، و نام‌ اخیر برگرفته‌ از نام‌ معبد «بهری‌ گوریشی‌» بوده‌ كه‌ در طول‌ زمان‌ به‌ بهروچ‌ بدل‌ شده‌ است («بهروچ‌»؛ I /١١٩٣,EI٢). این‌ شهر یكی‌ از قدیم‌ترین‌ بنادر، در سواحل‌ غربی‌ هند است‌ و در روزگار باستان‌ مبدأ یكی‌ از مهم‌ترین‌ راههای‌ بازرگانی‌ هند به‌ شمار می‌رفت‌ و از آنجا كالاهای‌ خاص‌ هند، نظیر فلفل‌، ادویه‌، عود، عنبر و حیواناتی‌ مانند طوطی‌، فیل‌ و طاووس‌ و پارچه‌های‌ ابریشمی‌ زربفت‌ و سنگهای‌ گرانبها به‌ دیگر سرزمینها صادر می‌شده‌ است‌ (حكمت‌، ٣١؛ EI٢، همانجا).

نخستین‌ آگاهیهای‌ ما دربارۀ تاریخ‌ شهر بهروچ‌ به‌ زمانی‌ باز می‌گردد كه‌ جزو قلمرو امپراتوری‌ موریا بوده‌ است‌. در حدود سال‌ ١٥٠م‌ این‌ ناحیه‌ به‌ تصرف‌ شاه‌زادگان‌ ساهه‌ یا كشاتراپهای‌ غربی‌ درآمد و سپس‌ در دست‌ راجپوتها و گورجره‌ها ــ كه‌ فرمانبردار چالوكیه‌های‌ كالیان‌ بودند ــ قرار گرفت («فرهنگ‌ سلطنتی‌...»، IX /٢٠)؛ سپس‌ ضمیمۀ پادشاهی‌ آنهیلوادا شد. در ٦٩٧ق‌ /١٢٩٨م‌ سپاهیان‌ علاءالدین‌ محمد خلجی‌ بر گجرات‌ از جمله‌ بهروچ‌ استیلا یافتند و نزدیك‌ به‌ ٥ سده‌، حكام‌ مسلمان‌ بر بهروچ‌ حكومت‌ كردند. از ٦٩٨ تا ٧٩٣ق‌ /١٢٩٩ تا ١٣٩١م‌ حكام‌ مسلمان‌ گجرات‌ بر این‌ شهر فرمانروایی‌ داشتند، تا اینكه‌ محمد سوم‌ از سلاطین‌ خلجی‌ دهلی‌ (حك‌ ٧٩٢-٧٩٥ق‌) در ٧٩٣ق‌ ظفرخان‌ را به‌ حكومت‌ گجرات‌ برگماشت‌. وی‌ با سود جستن‌ از ضعف‌ سلاطین‌ دهلی‌ اعلام‌ استقلال‌ كرد و بهروچ‌ از ٧٩٤-٩٨٠ق‌ /١٣٩٢-١٥٧٢م‌ به‌ حاكمیت‌ سلاطین‌ احمدآبادی‌ درآمد (نک‌ : بازورث‌، ٢٩٢؛ «فرهنگ‌ سلطنتی‌»، همانجا).
در ٩٨٠ق‌ گجرات‌ و از جمله‌ بهروچ‌ ضمیمۀ متصرفات‌ اكبرشاه‌ (حك‌ ٩٦٣-١٠١٤ق‌ /١٥٥٦-١٦٠٥م‌) شد (نک‌ : بازورث‌، ٣٠٧). در ١١٣٥ق‌ /١٧٢٣م‌ عبدالله‌ بیك‌ در دكن‌ اعلام‌ استقلال‌ كرد و پس‌ از استیلا بر گجرات‌، بهروچ‌ را ضمیمۀ املاك‌ شخصی‌ خود ساخت‌ و در ١١٤٩ق‌ /١٧٣٦م‌ سلسلۀ نواب‌ بهروچ‌ را بنیاد نهاد (EI٢، همانجا).
اروپاییان‌ در آغاز سدۀ ١١ق‌ /١٧م‌ به‌ بهروچ‌ نفوذ كردند. در ١٠٢٦ق‌ /١٦١٧م‌ دو بازرگان‌ انگلیسی‌ و در ١٠٣٠ق‌ /١٦٢١م‌ یك‌ هلندی‌ كارگاهی‌ صنعتی‌ در این‌ شهر احداث‌ كردند. با تسلط انگلستان‌ بر ناحیۀ سورات‌ ــ واقع‌ در جنوب‌ بهروچ‌ ــ میان‌ حاكم‌ بهروچ‌ و انگلیسیها اختلافاتی‌ بر سر مسائل‌ اقتصادی‌ پدید آمد. این‌ اختلافات‌ منجر به‌ لشكركشی‌ نیروهای‌ انگلیسی‌ در ١١٨٥ق‌ / ١٧٧١م‌ به‌ بهروچ‌ شد كه‌ به‌ شكست‌ انگلیسیها انجامید، اما حاكم‌ بهروچ‌ كه‌ از توان‌ نظامی‌ انگلیسیها در هراس‌ بود، چندی‌ بعد به‌ بمبئی‌ رفت‌ تا با آنان‌ مصالحه‌ كند و متعهدبه‌ پرداخت‌ ٤ لك‌ پول‌ نقد به‌ آنها شد؛ اما با عدم‌ پرداخت‌ این‌ مبلغ‌ انگلیسیها بار دیگر در ١١٨٦ق‌ به‌ بهروچ‌ لشكركشی‌، و این‌ شهر را تسخیر كردند («فرهنگ‌ سلطنتی»، همانجا).
در ١١٩٧ق‌ /١٧٨٣م‌، بهروچ‌ و اراضی‌ تابع‌ آن‌ به‌ مراتهه‌ها واگذار گردید، اما در ١٢١٨ق‌ /١٨٠٣م‌ دوباره‌ به‌ اشغال‌ انگلیسیها درآمد (همانجا) و در همان‌ سال‌ به‌ كمپانی‌ هند شرقی‌ واگذار شد (بریتانیكا،II /٢٨٧ ). در ١٢٣٣ق‌ /١٨١٨م‌ به‌ موجب‌ موافقت‌ نامۀ پونه‌، ٣ بخش‌ (تالوك‌) دیگر به‌ این‌ ناحیه‌ افزوده‌ شد («فرهنگ‌ سلطنتی‌»، IX /٢٠-٢١). شورش‌ كولیها در ١٢٣٨ق‌، درگیریهای‌ خونین‌ میان‌ مسلمانان‌ و پارسیان‌ در ١٢٧٣ ق‌ /١٨٥٧ م‌ و قیام‌ تاتااوراها از جمله‌ رویدادهای‌ تاریخی‌ این‌ شهر است‌ (همان‌، IX /٢١).
در بهروچ‌ آثار باارزشی‌ متعلق‌ به‌ فرهنگهای‌ جین‌، هندو و اسلامی‌ بر جای‌ مانده‌ كه‌ باارزش‌ترین‌ آنها مسجد جامع‌ است‌. این‌ مسجد كه‌ قدیم‌ترین‌ نمونۀ معماری‌ مستقل‌ اسلامی‌ است‌، با اسلوبی‌ حساب‌ شده‌ طراحی‌، و از مصالح‌ معابد پیشین‌ ساخته‌ شده‌ است‌. گذرگاه‌ مسقف «لیوان‌» با ٤٥ ستون‌ كه‌ بسیار ماهرانه‌ تراش‌ خورده‌، و دارای‌ ٣ رواق‌ است‌، از دیگر آثار تاریخی‌ این‌ شهر به‌ شمار می‌آید. رواقهای‌ سه‌ گانۀ این‌ بنا، درواقع‌ همان «مانداپا»ی‌ سه‌ گانۀ پرستشگاه‌ هندوست‌ كه‌ فقط نقوش‌ حیوانات‌ از آن‌ زدوده‌ شده‌ است‌ (EI٢، نیز «فرهنگ‌ سلطنتی‌»، همانجاها).

مآخذ

بازورث‌، ك‌. ا.، سلسله‌های‌ اسلامی‌، ترجمۀ فریدون‌ بدره‌ای‌، تهران‌، ١٣٤٩ش‌؛
حكمت‌، علی‌اصغر، سرزمین‌ هند، تهران‌، ١٣٣٧ش‌؛
نیز:

An Atlas of India, Delhi, ١٩٩٠;
Atlas of the World, New York, ١٩٩٤;
«Bharuch»,www.webindia١٢٣.com /city /gujarat /bharuch /intro. htm;
Britannica, micropaedia, ١٩٧٨;
Britannica Atlas, Chicago, ١٩٩٦;
EI^٢;
The Imperial, Gazetteer of India, Oxford, ١٩٠٨;
The World Gazetteer, www. world-gazetteer.com /d /d_in_gj.htm.

لیلا رضایی‌