جَمْنا، یا یامونا، رودی بزرگ و تاریخی در شمال هندوستان. این رود به طول حدود ٤٠٠‘١ کمـ از قله‌های پربرف میان رشته کوههای هیمالیا و سوالک که در اساطیر هندی از تقدس برخوردار است، سرچشمه می‌گیرد (رکلو، VIII / ١٥٥؛ انکارتا).
این رودخانه در مسیر خود از شهرهای مهمی همچون دهلی، ماتورا، آگره، اِتاوه، کالپی و الله‌آباد می‌گذرد و آب چندین رودخانۀ بزرگ از جمله تونْس، چَمبَل، بَتوا و کِن را دریافت می‌کند و سرانجام در جنوب شهر الله‌آباد به رودخانۀ گنگ می‌پیوندد (بریتانیکا؛ EI٢؛ مک جرج، ٢٠٥) و مانند آن رودخانه نزد هندوان از تقدس برخوردار است (بشم، ٣٢٠). ناحیۀ میان جمنا و گنگ که به دوآب موسوم است، از حاصلخیزترین اراضی هند به شمار می‌آید (اسپیر، ١١٦).
این رود نزد جغرافی‌نویسان یونانی شناخته شده بود. پلینی از آن با نام یومانِس (ص ٣٨٤)، بطلمیوس با نام دیامئونا، و آریان با نام یوبارِس یاد کرده‌اند (EI٢). ابوریحان بیرونی (ص ٢١٧) و ابن بطوطه (١ / ٢٠٨) که در سفر خود به هند این رود را از نزدیک دیده‌اند، آن را جون خوانده‌اند.
شبکۀ آبرسانی وسیعی که شامل نهرهایی دست‌ساز است در ٧٥٧ق / ١٣٥٦م توسط فیروزشاه تغلق در جانب غرب رود جمنا، و در زمان استیلای بریتانیا بر هند در جانب شرق آن به منظور آبیاری اراضی ناحیۀ دهلی حفر شده است (اسپیر، ١٠٤؛ EI٢).
مسلمانان پس از تسخیر دهلی، در دشت میان گنگ و جمنا (دوآب) حکومتهـای مختلفی تشکیل دادند (نک‌ : ری، I / ٣٧٠). در سدۀ ١٣ق / ١٩م مسلمانان هند به دنبال شورشهایی که در این منطقه درگرفت، بخشی از داراییهای خود را در ساحل رود گنگ از دست دادند، ولی به جای آن زمینهای بیشتری در کنارۀ رود جمنا را تصاحب کردند (هاردی، ٧٤).
از حوادث تاریخی سواحل رود جمنا حضور میلیونی مردم هند در تشییع جنازۀ رهبران فقید هند بوده است. مهاتما گاندی هم در آخرین سفر خود در ١٣٢٧ش / ١٩٤٨م از این ساحل گذشت (برچر، ٤٠). بناهای باشکوه ساحل رود جمنا یادآور حوادث تاریخی گذشته‌اند (کونیگسمارک، ٦). بنای تاج‌محل و آرامگاه همایون، پادشاه گورکانی هند از جملۀ آن بناها ست (هانسن، ٢؛ فینچ، ١٠).

مآخذ

ابن بطوطه، رحلة، رباط، ١٤١٧ق / ١٩٩٧م؛
بیرونی، ابوریحان، تحقیق ماللهند، حیدرآباد دکن، ١٣٧٧ق / ١٩٥٨م؛
هاردی، پ.، مسلمانان هند بریتانیا، ترجمۀ حسن لاهوتی، مشهد، ١٣٦٩ش؛
نیز:

Basham, A. L., India, London, ١٩٥٦, Britannica;
Brecher, M., Succession in India, London, ١٩٦٦;
EI٢;
Encarta Refence Library, ٢٠٠٥;
Finch, W., «Ruins and Landscape», Historic Delhi, ed. H. K. Kaul, Delhi, ١٩٨٥;
Hansen, W., The Peacock Throne, Delhi, ١٩٨٦;
Koenigsmarck, C. H. von, «The Metropolis of Asia», Historic Delhi, ed. H. K. Kaul, Delhi, ١٩٨٥;
Macgeorge, G. W., «The Jumna Bridge», ibid;
Pliny, Natural History, tr. H. Rackham, London, ١٩٤٧;
Ray, H. C., The Dynastic History of Northern India, Calcutta, ١٩٧٣;
Reclus, E., Nouvelle géographie universelle, Paris, ١٨٨٥;
Spear, P., Twilight of the Mughuls, New Delhi, ١٩٦٩.

پرویز امین