خُرْطوم، یا خَرطوم، پایتخت سودان شمالی، و استانی به همین نام در آن کشور.
خرطوم در محل تلاقی رود نیل سفید و آبی، در ارتفاع ٤٠٠ متری از سطح دریا و در °١٥ و ´٥٨ عرض شمالی، و °٣٢ و ´٥٢ طول شرقی واقع است. خرطوم به همراه دو شهر خرطوم بحری یا شمالی، و ام‌درمان، ٣ شهر اصلی استان خرطوم را تشکیل می‌دهند. این ٣ شهر که به وسیلۀ شاخه‌های رود نیل از هم جدا می‌شوند، از طریق پلهایی به هم مرتبط‌اند ( الموسوعة العربیة، ٨ / ٧٨٣؛ انکارتا؛ «فرهنگ ... »، npn.).
آب و هوای خرطوم گرم و خشک است و میانگین درجۀ حرارت سالیانۀ این شهر °٣٠ سانتی‌گراد، و میانگین باران سالیانۀ آن ١٥٠ میلی‌متر است (شامی، ١٧٤؛ الموسوعة العربیة، همانجا). شهر خرطوم در ٢٠١٢ م / ١٣٩١ ش حدود ٤٠٠‘٦٨٢‘٢ تن جمعیت داشته است («فرهنگ»، npn.).
خرطوم توسط راه‌آهن با مصر، العبید و پورت سودان مرتبط است (نک‌ : شامی، ٤٣٧- ٤٣٨، ٤٤٣-٤٤٤). این شهر در مرکز ارتباطات دریایی که از رود نیل عبور می‌کند، قرار گرفته است (جادالرب، ٢٣٨؛ الموسوعة العربیة، همانجا).
خرطوم دارای مزارع برنج، گندم، بادام زمینی، کنجد، دانه‌های روغنی، پنبه، نیشکر و نخلستان است (شامی، ٤٥١، ٤٧٥؛ ابوحجر، ٢١٠؛ «خرطوم»، npn.). در ١٣١٥ ش / ١٩٣٧ م سد جیل اولیاء در جنوب خرطوم روی رود نیل سفید ساخته شد (عفیفی، ٢١٣) و در ١٣٢٠ ش / ١٩٤٢ م، طولانی‌ترین مخزن آبی جهان در این شهر احداث شد، اما با ساخت سد اسوان، اهمیت آن کاهش یافت (ابوحجر، ٢٠٩). خرطوم مهم‌ترین مرکز تجاری و صنعتی سودان شمالی، و دارای صنایع نساجی، کاغذ، سیمان و مواد غذایی است (خوند، ٩ / ٢٩٠؛ الموسوعة العربیة، ٨ / ٧٨٥). این شهر محل تبادلات تجاری، فرهنگی و تمدنی میان اقلیم صحرا و دریای مدیترانه و اقلیم ساوان است (بشرى، ٦).
بیشتر مردم سودان مسلمان هستند، اما طریقتهای صوفی‌گرایانه نیز در میان مردم جایگاه مهمی دارند که ازجملۀ این طریقتها می‌توان به شاذلیه، قادریه و ادریسیه اشاره کرد (کوک، ٤٢٧-٤٣٢).
عده‌ای عقیده دارند که اسم خرطوم از اسم گیاهی به نام قرطم که در آنجا می‌روید، گرفته شده است. عدۀ دیگر معتقدند که اسم خرطوم از زبان قبایل دنکا گرفته شده که به معنی محل تلاقی رودها و چشمه‌ها ست، و عده‌ای نیز معتقدند که خرطوم در واقع خورالتوم بوده که به خرطوم بدل شده است. ولی اغلب اعراب نام‌گذاری خرطوم را به سبب موقعیت جغرافیایی آن، یعنی قرار گرفتن در محل تلاقی دو رود می‌دانند که به شکل خرطوم فیل است (ابوسلیم، ٧- ٨؛ الموسوعة العربیة، ٨ / ٧٨٣؛ بعلبکی، ٦ / ٤٩).
شواهد باستانی نشان می‌دهد خرطوم از حدود ٠٠٠‘٤ سال پیش مسکونی بوده است (بشرى، ٧). همچنین سوبا مرکز قلمرو علوه، مهم‌ترین شهر زمان مسیحیان، پایتخت اقلیم جنوبی مملکت نوبه در نزدیکی خرطوم امروزی در ٢٠ کیلومتری جنوب شرقی نیل آبی قرار داشته است (همو، ٨؛ شقیر، ٧٤). جزیرۀ توتی که شبه جزیره‌ای است واقع در محل تلاقی رود نیل آبی و سفید، هستۀ اولیۀ شهر خرطوم را تشکیل می‌داده است ( الموسوعة العربیة العالمیة، ١٠ / ١٤٠). اسلام توسط بازرگانانی که از نیل و دریای سرخ به این شهر می‌آمدند، پس از سدۀ ٢ ق / ٨ م به این شهر وارد شد (نک‌ : کوک، ٤٢١-٤٢٥).
در اواخر سدۀ ٩ ق / ١٥ م گروهی از اعراب از قبایل مختلف، به ریاست عبدالله جمّاع از قوم رفاعه، در محل تلاقی نیل سفید و آبی ساکن شدند و به تدریج به عنوان قبایل عرب مهم منطقه به شمار آمدند. از ١٥٠٤ تا ١٨٢١ م حکام فونج با مرکزیت سنّار در این ناحیه قدرت داشتند. با افول قدرت این قوم در سدۀ ١٢ ق / ١٨ م، چادرنشینان شکریه به رهبری خاندان ابوسنّ قدرت گرفتند. احمد ابوسنّ با حکومت مشترک مصر و ترک ــ که در همین دوره تشکیل شد ــ مناسباتی نیکو داشت و به او مرتبۀ «بی» دادند. او مدت ١٠ سال حاکم خرطوم بود (هالت، ١٣-١٤). در اوایل سدۀ ١٣ ق / ١٩ م، محمدعلی پاشا، حاکم مصر، سرزمینهای سودان را تصرف کرد و در ١٢٣٧ ق / ١٨٢٢ م حکومت ترک و مصر را در این منطقه تشکیل داد که تا ١٣٠٣ ق / ١٨٨٦ م تداوم یافت. به واسطۀ اهمیت خرطوم، عثمانی‌بی، ‌حاکم نظامی این حکومت، پادگانی نظامی در آنجا ساخت (شقیر، ٢٠٠؛ خوند، ٩ / ٢٢٠؛ هالت، ٥٥). در ١٢٤٢ ق / ١٨٢٦ م ماهوبی، به عنوان حاکم نظامی منطقه منصوب شد. او مسجدی در خرطوم ساخت و تا ١٢٤٦ ق / ١٨٣٠ م تمامی اداره‌های حکومتی را به خرطوم منتقل، و این شهر را رسماً به عنوان پایتخت انتخاب کرد (ضرار، ٥٩-٦٠؛ ابوسلیم، ٢٦).
در آن زمان، خرطوم محل صید ماهی بود که به شهر تبدیل شد. حدود نیمی از جمعیت آن را مصریها، و نیمی دیگر را یونانیها تشکیل می‌دادند و شماری لبنانی، سوری و اروپایی نیز در آنجا به سر می‌بردند (ضرار، همانجا). در اواخر سدۀ ١٩ م نیروهای انگلستان به سودان حمله کردند و در ١٣٠١ ق / ١٨٨٤ م خرطوم به تصرف آنها درآمد (شقیر، ٤٣٥، ٤٧٣؛ گونیلی، ٥١؛ شبیکه، ٢٥٢). در ١٣٠٣ ق / ١٨٨٦ م خرطوم توسط محمد احمد بن عبدالله، مشهور به مهدی سودانی سقوط کرد و در دورۀ مهدیه (١٣٠٣-١٣١٦ ق / ١٨٨٥- ١٨٩٨ م) خرطوم تخریب گردید و سپس به دست کیچنرانگلیسی بازسازی شد (شقیر، ٥١٤، ٥٣٢؛ بشرى، ١١، ١٣).
در دورۀ حکومت مشترک انگلیس و مصر (١٨٩٨-١٩٥٦ م)، ساختمانهای دولتی و مسکونی بسیاری در آنجا بنا گردید و پس از استقلال سودان در ١٣٣٥ ش / ١٩٥٦ م، شهر خرطوم بیش از پیش رونق یافت ( الموسوعة العربیة العالمیة، ١٠ / ٣٧- ٣٨؛ بشرى، ١٣-١٤).

مآخذ

ابوحجر، آمنه ابراهیم، موسوعة المدن العربیة، عمان، ٢٠٠٢ م؛
ابوسلیم، محمد ابراهیم، تاریخ الخرطوم، بیروت، ١٤١١ ق / ١٩٩١ م؛
بشرى، «الخرطوم الکبرى: دراسة جغرافیة للنشأة و التطور»، مجلة البحوث و الدراسات العربیة، قاهره، ١٩٨٥-١٩٨٦ م، شم‌ ١٢؛
بعلبکی، منیر، موسوعة المورد، بیروت، ١٩٨١ م؛
جادالرب، حسام‌الدین، جغرافیة العالم العربی، اسیوط، ٢٠٠٥ م؛
خوند، مسعود، الموسوعة التاریخیة الجغرافیة، دمشق، ١٩٩٤ م؛
شامی، صلاح‌الدین علی، السودان، دراسة جغرافیة، اسکندریه، ١٣٥٣ ق / ١٩٧٢ م؛
شبیکه، مکی، السودان عبر القرون، بیروت، دارالثقافه؛
شقیر، نعوم، تاریخ السودان، بیروت، ١٩٨١ م؛
ضرار، صالح ضرار، تاریخ السودان الحدیث، بیروت، ١٩٦٨ م؛
عفیفی، عبدالحکیم، موسوعة ١٠٠٠ مدینة اسلامیة، بیروت، ١٤٢١ ق / ٢٠٠٠ م؛
کوک، ژ. ام.، مسلمانان افریقا، ترجمۀ اسدالله علوی، مشهد، ١٣٧٣ ش؛
گونیلی، حسین، جغرافیای ممالک اسلامی، قارۀ افریقا «٢» سودان، تهران، ١٣٤٣ ش؛
الموسوعة العربیة، دمشق، ٢٠٠٣ م؛
الموسوعة العربیة العالمیة، ریاض، ١٤١٩ ق / ١٩٩٩ م؛
هالت، پی. ام. و ام. و. دالی، تاریخ سودان (بعد از اسلام)، ترجمۀ محمدتقی اکبری، مشهد، ١٣٦٦ ش؛
نیز:

Encarta, ٢٠٠٨;
«Khartoum», Allrefer, www.reference. allrefer.com / encyclopedia / K / Khartoum.html (acc. Oct. ٢٥, ٢٠١٠);
The World Gazetteer, www.world-gazetteer.com .
اشرف‌السادات باقری