باجُرما، ناحیه‌ای توابع موصل در سده‌های نخست اسلامی، نام باجرما معرب واژۀ آرامی «بیت (به) گرما» است. باجرمق، نام دیگر این ناحیه، احتمالاً از واژه گَرمَگان ــ که در فارسی میانه به آن اطلاق می شد ــ اقتباس داشته است. کلمۀ اخیز نیز از گورومو ــ نام قومی کوچ‌نشین که در نوشته های میخی آمده ــ گرفته شده، و بطلیموس آن را به شکل گارامایوی آورده است (ﻧﻜ : EI٢).
باجرما در شرق دجله، بین رود زاب صغیر در شمال و کوه حَمرین در جنوب واقع بود (همانجا؛ قس: نولدکه، ٩٥). گفته شده است که باجرما در روزگار کهن، مسکن گروهی گاوپرست بود که سامری از میان آنان برخاست (طبری، ١/ ٤٢٤-٤٢٥). بعدها شاپور در این ناحیه شهر خُنیا شاپور ( خُنی شاپور) را ساخت (همو، ٢/ ٥٨؛ ابن خردادبه، ٩٤).
سرزمین باجرما در جریات فتوح سعد بن ابی وقاض، توسط لشکری به فرماندهی هاشم بن عتبة بن ابی‌وقاص یا عتبة بن فَرقَد در حدود سالهای ١٦-١٧ق به تصرف مسلمانان درآمد (بلاذری، فتوح...، ٣٧٠، ٤٦٦؛ ابن فقیه، ١٢٩). هنگامی که مهلب بن ابی‌صفره، یزید بن ابی صخر کلبی را در نصیبین محاصره کرد، در باجرما اردو زد (ابوعبید، ١/ ٢٢٠؛ نیز، ﻧﻜ : ابوالفرج، ٥/ ١٥٥). در ١٣٧ق/ ٧٥٤م مُبلّدن بن حرمله (مقـ ١٣٨ق) در نواحی جزیره سربه شورش برداشت و بارها لشکریان عیاسی را شکست داد. وی با شماری اندک، بر لشکر ٥ هزار نفری منصور در باجرما پیروز شد (ﻧﻜ : بلاذری، انساب...، ٣/ ٢٤٨-٢٤٩). در ١٦٠ق/ ٧٧٧م نیز در عهد خلافت مهدی عباسی، عبدالسلام بن هاشم یشکری در باجرما قیام کرد و در شهرهای جزیره تاخت و تاز نمود (ﻧﻜ : خلیفه، ٢/ ٧٠٠-٧٠١). باجرما در ٢٣٥ق/ ٨٤٩م جزو قلمرو حکومت محمد منتصر، پسر و یکی از ٣ ولیعهد متوکل عباسی بود (طبری، ٩/ ١٧٥-١٧٦).
یاقوت در اوایل سدۀ ٧ق از باجرما به عنوان قریه ای از توابع بلیخ نزدیک رَقّه در سرزمین جزیره یاد کرده است (١/ ٤٥٤). گفته شده است که در باجرما کوهی سرسبز و پر درخت به نام قندیل بود که در فارسی تخت شیرویه خوانده می شد (ابن فقیه، ١٣٢). دِیر کهن «عذاری» در راه باجرما به موصل عبادتگاه گروهی از راهبه ها بوده است (قزوینی، ٣٧٠).

مآخذ

ابن خردادبه، عبیدالله، المسالک و الممالک، به کوشش دخویه، لیدن، ١٨٨٩م؛
ابن فقیه، احمد، مختصر البلدان، به کوشش دخویه، لیدن، ١٨٨٥م؛
ابوعبید بکری، معجم ما استعجم، به کوشش مصطفی سقاء، قاهره، ١٣٦٤ق/ ١٩٤٥م؛
ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، بیروت، ١٣٩٠ق/ ١٩٧٠م؛
بلاذری، احمد، انساب الاشراف، به کوشش عبدالعزیز دوری، بیروت، ١٣٩٨ق/ ١٩٨٧م؛
همو، فتوح البلدان، به کوشش عبدالله انیس، طباع، بیروت، ١٤٠٧ق/ ١٩٨٧م؛
خلیفة بن خیاط، تاریخ، به کوشش سهیل زکار، دمشق، ١٩٦٨م؛
طبری، تاریخ؛
قزوینی، زکریا، آثار البلاد، بیروت، ١٤٠٤ق/ ١٩٨٤م؛
نولدکه، تئودور، تاریخ ایرانیان و عربها در زمان ساسانیان، ترجمۀ عباس زرباب، تهران، ١٣٥٨ش؛
یاقوت، بلدان، نیز:

EI٢.
محمدرضا ناجی