این‌ بخش‌ در شهرستان‌ دشت‌ آزادگان‌ (دشت‌ میشان‌) قرار دارد و از شمال‌ و شمال‌ شرقی‌ به‌ شوش‌، از شمال‌ غربی‌ به‌ ایلام‌، از غرب‌ به كشور عراق‌، از جنوب‌ به‌ بخش‌ هویزه‌، و از جنوب‌ شرقی‌ به‌ بخش‌ سوسنگرد محدود است‌ (نك‌ : سرشماری... ، نقشه‌).
بخش‌ بستان‌ از دو دهستان‌ به‌ نامهای‌ بستان‌ و سعیدیه‌، به‌ مركزیت‌ شهر بستان‌ تشكیل شده است‌ (نك‌ : نشریه‌... ، ٢٥). بستان‌ جزئی‌ از جلگه خوزستان است و ارتفاع‌ چندانی‌ ندارد و ارتفاعات‌ قابل‌ ذكر آن‌ تپه‌های شنی و كوههای كم ارتفاعی در شمال‌ خاوری آن‌ به‌ نام‌ میش‌داغ‌ است‌ كه‌ ارتفاع‌ بلندترین‌ نقطۀ آن‌ ٢٧٠ متر است‌. این‌ كوه‌ در ٣٠ كیلومتری‌ شمال‌ شهر بستان‌ قرار دارد. آب‌ و هوای‌ این‌ بخش‌ گرم‌ و مرطوب‌ است‌ ( فرهنگ‌ جغرافیایی‌ آبادیها ...، ٥؛ جعفری‌، كوهها...، ٥٢٧). تنها رود مهم‌ این‌ بخش‌ كرخه‌ است‌ كه‌ پس‌ از عبور از كنار شهر بستان‌ به‌ چندین‌ شاخه‌ تقسیم‌ می‌شود و شاخۀ اصلی‌ آن‌ در باختر بستان‌ به‌ هورالعظیم‌ می‌ریزد ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٤-٥؛ جعفری‌، رودها... ، ٣٩١؛ افشین‌، ١ / ٣٣٦-٣٣٧).
اقتصاد این‌ بخش‌ برپایۀ كشاورزی، دامداری‌، پرورش‌ طیور و صنایع‌ دستی‌ استوار است‌ و عمده‌ محصولات‌ كشاورزی‌ آن‌ عبارت‌ از برنج‌، گندم‌ و جو است‌ كه‌ به‌ دو طریقۀ آبی‌ و دیمی‌ كشت می‌شوند (میریان‌، ٢٥٨؛ فرهنگ جغرافیایی‌ آبادیها، ٥؛ آرمند، ٤٠). بنابر سرشماری سال ١٣٧٥ش بخش‌ بستان‌ دارای‌ ٨٤٤‘١٠ نفر جمعیت‌ بوده‌ است‌ (نك‌ : سرشماری‌، سی‌ و نه‌). بیشتر ساكنان‌ این‌ بخش‌ از طوایف‌ بنی‌ طُرُف‌، سِواری‌ و سواعدند كه‌ پیرو مذهب‌ شیعه‌اند ( فرهنگ جغرافیایی ایران‌، ٦ / ٤٩). زبان محاورۀ اهالی بستان‌ عربی‌ است‌، لیكن‌ اهالی‌ تا حد زیادی‌ با زبان‌ فارسی‌ آشنا هستند و این‌ زبان‌ به‌ عنوان‌ زبان‌ رسمی‌ در مدارس‌ تدریس‌ می‌شود (بررسی‌... ، ٧٣).

شهر بستان‌

این‌ شهر در °٤٨ طول‌ شرقی‌ و°٣١ و´٤٣ عرض‌ شمالی‌ واقع‌ است‌ و ارتفاع‌ آن‌ از سطح‌ دریا حدود ٥ متر است‌. شهر بستان‌ در كنار رود كرخه‌ و در حاشیۀ هور هویزه‌، و بر سر راه‌ سوسنگرد به‌ دهلران‌ قرار دارد (جعفری‌، دائرۃ المعارف‌...، ١٨٣؛ مفخم‌، ١ / ٦٦). بنابرسرشماری سال ١٣٧٥ش‌ جمعیت‌ این‌ شهر بالغ‌بر ٣٠٠‘٧ نفر بوده‌ است‌ ( سرشماری‌، همانجا). آب‌ و هوای این‌ شهر گرم‌ و مرطوب‌ است‌ و دمای ‌هوا در تابستان‌ به‌بیشتر از°٥٠ و در زمستانها به°‌١ می‌رسد ( فرهنگ‌ جغرافیایی‌ آبادیها، ٦).
پیشینۀ تاریخی‌: در منابع‌ تاریخی‌ و جغرافیایی‌ اسلامی‌ نامی‌ از بستان‌ برده‌ نشده‌ است‌ و ظاهراً این‌ نام‌ از زمان‌ رضاشاه‌ به‌ بعد متداول‌ گشته‌ است‌ (میریان‌، همانجا). برای‌ نخستین‌ بار از این‌ شهر در منابع‌ دوره قاجاریه‌ با عنوان‌ بُسیتین‌ یاد شده‌ است‌ (نك‌ : نجم‌الملك‌، ٥٩). بسیتین را مصغر واژۂ بستان‌ دانسته‌اند (امام‌ شوشتری‌، ٢٤٣). همچنین در منابع دورۂ بعد، این‌ شهر با نام‌ بساتین‌ (جمع‌ بستان‌) نیز خوانده‌ شده‌ (كیهان‌، ٣ / ٤٥٤؛ آرمند، ٤١)، و در محل‌ به‌ لسبیتین‌ نیز معروف‌ بوده‌ است‌ (میریان‌، ٢٥٦).
در دورۀ ناصری‌ بسیتین‌ یكی از بلوكات معتبر هویزه بوده‌ است‌ (نجم‌الملك‌، همانجا). بنا به‌ گفتۀ نجم‌الملك‌ رود فِلت‌ كه‌ احتمالاً یكی‌ از شاخه‌های رود كرخه پیش از تغییر مسیر آن‌ بوده‌، از كنار بسیتین‌ عبور می‌كرده‌ است‌ و ساكنان‌ آن‌ با استفاده‌ از آب‌ همین‌ رود به ‌كشت‌ شلتوك‌ می‌پرداخته‌اند (همانجا)؛ كشتزارها و نخلستانهای‌ اطراف‌ بسیتین‌ بیش‌ از ١٠ فرسنگ‌ وسعت‌ داشت‌ كه‌ به‌ وسیلۀ شبكه‌های‌ وسیع‌ منشعب‌ از رود فلت‌ آبیاری‌ می‌شد (همو، ٦٩) و در ١٢٩٩ق‌ / ١٨٨٢م‌ مبلغ‌ اجارۂ آن‌ ١٢ هزار تومان‌ بوده‌ است‌ كه‌ نشان‌ از آبادانی‌ آن‌ دارد (نك‌ : همو، ٧٣). در این‌ دوره‌، ساكنان‌ بسیتین‌ را اعراب‌ سواری تشكیل‌ می‌دادند (نكـ: همو، ٦٣؛ سیادت‌، ١٨١). با انحراف‌ بستر رود كرخه‌ از مسیر قبلی‌ خود ــ كه‌ از میان‌ هویزه‌ می‌گذشت‌ (نك‌ : نجم‌الملك‌، ٦٢) ــ و جاری شدن‌ آن‌ به‌ سوی‌ سوسنگرد و بستان‌، رفته‌رفته‌ اعراب‌ بنی‌ طرف‌ كه‌ در هویزه‌ و پیرامون‌ آن‌ به‌ سر می‌بردند، بر اثر بی‌آبی‌ به‌ بستان‌ كوچ‌ كردند و ساكنان‌ اصلی‌ آنجا، یعنی‌ طایفۀ سواری‌ را منهزم‌ ساخته‌، زمینهای آنان‌ را به‌ تصرف‌ درآوردند (پوركاظم‌، ١٤٠؛ سیادت‌، همانجا).
بنابر قانون‌ تقسیمات كشوری مورخ‌ ٦ آبان‌ ١٣١٦ بستان‌ یكی‌ از بخشهای‌ شهرستان‌ اهواز به‌ شمار می‌رفت‌ (رزم‌آرا، ٣٢)، اما در ١٣٢٣ش‌ با تبدیل‌ دشت میشان به شهرستان‌، بستان‌ نیز از اهواز جدا شد و به‌عنوان‌ یكی از بخشهای شهرستان دشت‌ میشان‌ محسوب‌ گردید ( جغرافیا... ، ١ / ٦٨٦). در آغاز جنگ‌ ایران‌ و عراق‌ بخش‌ بستان‌ به‌ اشغال‌ نیروهای عراقی‌ درآمد و به‌ مدت‌ ٤٢٧ روز در اشغال‌ آنها ماند و در ٨ آذر ١٣٦٠ طی‌ عملیات‌ طریق‌ القدس‌ آزاد شد ( روایت‌...، ٣٩-٤٠). در زمان‌ اشغال‌ بستان‌ توسط نیروهای عراقی‌ این‌ شهر ویران‌ شد و پس‌ از آزادسازی‌ آن‌ ستاد بازسازی‌ مناطق‌ جنگی‌ مقدمات‌ بازسازی بستان‌ و روستاهای‌ آن‌ را از مهر ١٣٦١ آغاز كرد ( اهم‌ فعالیتها...، ٢٧٨-٢٧٩).

مآخذ

آرمند، عبدالصاحب‌ ، جغرافیای‌ تاریخی‌ دشت‌ میشان‌...، سوسنگرد، ١٣٤٧ش‌؛
افشین‌، یدالله‌، رودخانه‌های‌ ایران‌، تهران‌، ١٣٧٣ش‌؛
امام‌ شوشتری‌، محمدعلی‌، تاریخ‌ جغرافیایی‌ خوزستان‌، تهران‌، ١٣٣١ش‌؛
اهم‌ فعالیتهای‌ بازسازی‌ و نوسازی مناطق‌ جنگ‌زده‌ در سال‌ ١٣٦١ و ١٣٦٢، دبیرخانۂ ستاد مركزی‌ باز سازی‌...، تهران‌، ١٣٦٣ش‌؛
بررسی‌ مراكز فرهنگی‌ شهرهای استان‌ خوزستان‌ (شهرهای‌ شهرستان‌ دشت‌ آزادگان‌)، وزارت‌ ارشاد اسلامی‌، تهران‌، ١٣٦٣ش‌؛
پوركاظم‌، كاظم‌، نقش‌ عشایر عرب‌ خوزستان‌ در جهاد علیه‌ استعمار، تهران‌، ١٣٧٥ش‌؛
جعفری‌، عباس‌، دائرۃ المعارف‌ جغرافیایی‌ ایران‌، تهران‌، ١٣٧٩ش‌؛
همو، رودها و رودنامۀ ایران‌، تهران‌، ١٣٧٦ش‌؛
همو، كوهها و كوه‌نامۀ ایران‌، تهران‌، ١٣٧٦ش‌؛
جغرافیای‌ كامل‌ ایران‌، وزارت‌ آموزش‌ و پرورش‌، تهران‌، ١٣٦٦ش‌؛
رزم‌آرا، علی‌، جغرافیای نظامی‌ ایران‌ (خوزستان‌)، تهران‌، ١٣٢٠ش‌؛
روایت‌ فتح‌، وزارت‌ ارشاد اسلامی‌، تهران‌، ١٣٦٣ش‌؛
سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌ (١٣٧٥ش‌)، نتایج‌ تفصیلی‌، شهرستان‌ دشت‌ آزادگان‌، مركز آمار ایران‌، تهران‌، ١٣٧٦ش‌؛
سیادت‌، موسی‌، تاریخ‌ جغرافیایی‌ عرب‌ خوزستان‌، تهران‌، ١٣٧٤ش‌؛
فرهنگ‌ جغرافیایی‌ آبادیهای‌ كشور (بستان‌)، ادارۂ جغرافیایی‌ ارتش‌، تهران‌، ١٣٦٥ش‌؛
فرهنگ‌ جغرافیایی‌ ایران‌ (آبادیها)، استان‌ ششم‌، دایرۂ جغرافیایی‌ ستاد ارتش‌، تهران‌، ١٣٣٠ش‌، ج‌ ٧٨؛
كیهان‌، مسعود، جغرافیای مفصل‌ ایران‌، تهران‌، ١٣١١ش‌؛
مفخم‌ پایان‌، لطف‌الله‌، فرهنگ‌ آبادیهای‌ ایران‌، تهران‌، ١٣٣٩ش‌؛
میریان‌، عباس‌، جغرافیای تاریخی‌ سرزمین‌ خوزستان‌، تهران‌، ١٣٥٢ش‌؛
نجم‌الملك‌، عبدالغفار، سفرنامۀ خوزستان‌، به‌ كوشش‌ محمد دبیرسیاقی‌، تهران‌، ١٣٤١ش‌؛
نشریۀ دفتر تقسیمات‌ كشوری‌، معاونت‌ سیاسی‌ اجتماعی‌ وزارت‌ كشور، تهران‌، ١٣٧٩ش‌، شمـ ٢ .

شیوا جعفری‌