بَرادوست، یكی از ٣ دهستان بخش صومای برادوست شهرستان اورمیه، واقع در استان آذربایجان غربی. این دهستان از شمال به دهستانهای انزل جنوبی و صومای جنوبی، از خاور به دهستان نازلوچای، از جنوب به دهستان ترگور و از باختر به تركیه محدود است (سرشماری، شناسنامه، نقشۀ شهرستان اورمیه؛ دهقان، ٢٨٧).
بزرگ‌ترین رودخانه‌ای كه از این دهستان می‌گذرد، برادوست است كه از شعب نازلوچای به شمار می‌آید و بخشی از رمینهای كشاورزی منطقه را آبیاری می‌كند (همو، ١٥؛ جعفری، ١٢٧-١٢٩). مشیرالدوله آن را آب برادوست ثبت كرده است (ص ١٥٨). از كوه‌های این دهستان كوتول و دم‌ دم را می‌توان نام برد (دهقان، ٣٢٥، ٣٦٣؛ اسكندری‌نیا، ٥٧). آب‌وهوای برادوست نسبتاً سرد و نیمه‌مرطوب است (فرهنگ...، ١٢/ ٧٢).
دهستان برادوست در ١٣٧٥ش دارای ٤٤٧، ١٧ نفر جمعیت و ٥٤ آبادی مسكونی بوده است (سرشماری، شناسنامه، ١٨-٢٦). در گذشته حدود دو هزار خانوار از طوایف ایل شكاك در محال برادوست زندگی می‌كرده‌اند و قشلاق بخشی از ایل سادات نیز در این ناحیه بوده است (مشیرالدوله، ١٦١؛ مشكور، ١٩٢؛ افشار، ٥٧٥؛ دهقان، ٦١).
مركز دهستان برادوست روستای رَوَند سَفلى در °٣٧ و ´٤٣ عرض شمالی و °٤٤ و ´٤٣ طول شرقی و در ارتفاع ٥٤٠، ١ متری از سطح دریا قرار گرفته، و جمعیت آن در ١٣٧٥ش، فقط ١٣٢ نفر بوده است (پاپلی، ٢٨٤؛ سرشماری، شناسنامه، ٢٢؛ نشریه...، ٥). این آبادی در ٩ كیلومتری خاوری شهر سِر واقع شده است (فرهنگ، ١٢/ ٥١-٥٢). سرو تنها شهر بخش صومای برادوست، واقع در مرز ایران و تركیه، در محدودۀ این دهستان قرار گرفته است (نشریه، نیز سرشماری، شناسنامه، همانجاها؛ همان، نقشۀ آبادیها، ٥٤).

رویدادهای تاریخی

سرزمین برادوست به سبب موقعیت سوق‌الجیشی و هم‌مرز بودن با دولت عثمانی در گذشته و تركیۀ امروزی و نیز نزدیك بودن به خاك عراق، از حساسیت و اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. در ١٠١٤ق/ ١٦٠٥م، سنان پاشا چغال اوغلی، سردار عثمانی با لشكری انبوه از جانب باختر وارد خاك ایران شد. شاه‌عباس اول (ﺳﻠ ٩٩٦-١٠٣٨ق/ ١٥٨٨-١٦٢٩م)، سبحان وردی‌خان را به حكومت اورمیه برگماشت و مأمور دفع عثمانیها كرد. بخشی از سپاه عثمانی وارد صومای برادوست شدند و به طرف اورمیه در حال پیشروی بودند كه میان امیرخان حاكم مَحال یاد شده، با عمر پاشا سردار دیگر عثمانی جنگ سختی در این منطقه در گرفت كه منجر به شكست فاحض و فرار سپاه مهاجم شد (دهقان، ٣٦٢). در ١١٥٨ق/ ١٧٤٥م، نادرشاه افشار (ﺳﻠ ١١٤٨-١١٦٠ق/ ١٧٣٥-١٧٤٧م) راهی آذربایجان شد و پس از توقف در صائی قلعه (شاهین دژ امروزی) به طرف جلگۀ اورمیه رهسپار شد و در گوگ تپه (نزدیك این شهر) اردو زد و به بررسی اوضاع شهر پرداخت، سپس چند روز در قیز قلعه از روستاهای مَحال برادوست اقامت نمود (همو، ٩٣٤، ٣٧٣).
در ١٢٤٦ق/ ١٨٣٠م، هنگامی كه عباس میرزا نایب‌السلطنه (١٢٠٢-١٢٤٩ق/ ١٧٨٨-١٨٣٣م) در كرمان بود، اوضاع آذربایجان، به‌ویژه مرزهای ایران و عثمانی و از جمله صومای و برادوست سخت آشفته و به هم ریخته شد و خیانت برخی امرای ایرانی نیز مزید بر علت گشت. به تحریك حاكم رواندوز (راوندوز)، نیروهای عثمانی به مناطقی از ایران هجوم آوردند و به قتل و غارت پرداختند، اما چون دولت عثمانی مقهور دولت روسیه شده بود و با مصر نیز منازعه داشت، امكان دفع آنان از جانب ایران مسیر گشت. جهانگیر میرزا به همراه ایمرنظام (محمدخان زنگنه) با تجهیزات جنگی به صحرای محمودیه شتافتند و از حاكمان شهرهای وان، با یزد و رئیس طایفۀ اكراد دلجویی كردند و این امر بسیارمؤثر واقع شد و آرامشی در سرحدات كردستان به وجود آمد و حتى سرداران ایران را به گشودن قلعۀ وان تحریض كردند (هدایت، ٩/ ٧٣٧-٧٣٨، ١٠/ ٤-٦؛ افشار محمودلو، ٤١٣).
در ١٢٩٧ق/ ١٨٨٠م، شیخ عبیدالله، شورشی معروف كُرد، یكی از خلفای خود را با ٤ هزار تن از راه محال برادوست، برای تسخیر و ایجاد ناامنی به اورمیه گسیل داشت (دهقان، ٤٠٩، ٤٠٥-٤١٠). یك سال پس از این واقعه (در ١٢٩٨ق)، ایل شكاك در منطقۀ برادوست عصیان و نافرمانی پیش گرفتند و باعث ناامنی و اغتشاش در آن نواحی شدند و سرانجام با دادن نزدیك به ٢٠٠ نفر كشته به دست نیروهای دولتی تسلیم شدند (افشار، ٥٧٥-٥٧٦).
از نوشته‌های منابع چنین استنباط می‌شود كه وسعت برادوست در گذشته بیش از دهستان امروزی بوده، و از آن با نامِ «ولایت» و «مَحالِ» برادوست یاد شده است (بدلیسی، ٣٨٦؛ مشیرالدوله، ٨٣، ١٥٨؛ دهقان، ٢١٣، ٣٧٣).

آثار تاریخی

بقایای كاروانسرایی در سرو از محال برادوست باقی است (مشكور، ٨٦٨). قلعۀ باستانی «دم دم» كه در زمان شاه عباس اول تعمیر و بازسازی شده بود و امروزه خرابه‌های آن برجای‌مانده، در محدودۀ محال برادوست قرار دارد. اسكندربیك منشی شرح مبسوطی در استحكام و ویژگیهای این دژ نظامی و تاریخی ــ و بخشهای مختلف آن ــ بیان داشته است (٢/ ١٣١٠-١٣١٣؛ نیز ﻧﻜ : دهقان، ٢١٣؛ پدرام، ٤٤-٤٨؛ افشار سیستانی، ١/ ٢١١؛ قس: تمدن، ٣٦-٣٧).
تپه‌های باستانی ربط و هَنگَروان واقع در این دهستان در شمار آثار تاریخی به ثبت رسیده است (مشكٰوتی، ٣٠٨؛ نیز ﻧﻜ : فرهنگ، ١٢/ ٥٠-١٢٨، ٥١).
روستایی نیز با نام برادوست در خاك عثمانی قرار داشته است (مشیرالدوله، ١٦٣) كه پس از استقلال عراق (١٣٣٩ق/ ١٩٢١م) از تركیه جدا و جزو خاك عراق شد (نقشۀ راهنما...؛ نقشۀ سیاحتی...؛ اشمیت، ١٤٩). همچنین برادوست نام قبیله‌ای از قبایل زیبار كُرد است كه در ایران، عراق و تركیه پراكنده‌اند (اسكندربیك، ٢/ ١٣٠٥، ١٣٠٤؛ دُرّه، ٨٥، ٢١٣؛ عزاوی، ٢/ ١٩٥، ١٩٦؛ اشمیت، ١٢٧، ١٥٠). در شرف‌نامه به فرمانروایان این قبیله به تفصیل اشاره شده است (بدلیسی، ٣٨٢-٣٨٦؛ نیز ﻧﻜ : زكی، ‌٣٨٨-٣٨٩).

مآخذ

اسكندربیك منشی، عالم آرای عباسی، به كوشش محمداسماعیل رضوانی، تهران، ١٣٧٧ش؛
اسكندری‌نیا، ابراهیم، ساختار سازمان ایلات و شیوۀ معیشت عشایر آذربایجان غربی، اورمیه، ١٣٦٦ش؛
اشمیت، د. آ.، رحلة الی رجال شجعان فی كردستان، ترجمۀ جرجیس فتح‌الله، بیروت، ١٩٦٤م؛
افشار، علی، «شورش شیخ عبیدالله»، همراه تاریخ افشار (ﻧﻜ : همـ، افشار محمودلو)؛
افشار سیستانی، ایرج، نگاهی به آذربایجان غربی، تهران، ١٣٦٩ش؛
افشار محمود لو، عبدالرشید، تاریخ افشار، به كوشش محمود رامیان و پرویز شهریار افشار، تبریز، ١٣٤٥-١٣٤٦ش؛
بدلیسی، شرف‌خان، شرف‌نامه، به كوشش محمدعباسی، تهران، ١٣٤٣ش؛
پاپلی یزدی، محمدحسین، فرهنگ آبادیها و مكانهای مذهبی كشور، مشهد، ١٣٦٧ش؛
پدرام، محمود، «بر فراز دم دم»، هنر و مردم، تهران، ١٣٥٤ش، شمـ ١٥١؛
تمدن، محمد، اوضاع ایران در جنگ اول یا تاریخ رضائیه، تهران، ١٣٥٠ش؛
جعفری، عباس، رودها و رودنامۀ ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛
دُرّه، محمود، القضیة الكردیة، بیروت، ١٩٦٦م؛
دهقان، علی، سرزمین زردشت، تهران، ١٣٤٨ش؛
زكی، محمدامین، تاریخ‌الدول و الامرات الكردیة فی‌ العهد الاسلامی، ترجمۀ محمدعلی عونی، قاهره، ١٣٦٧ق/ ١٩٤٨م؛
سرشماری عمومی نفوس و مسكن (١٣٧٥ش)، شناسنامۀ آبادیهای كشور، شهرستان اورمیه، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛
همان، نقشۀ آبادیها، استان آذربایجان غربی، ١٣٧٩ ش، ؛
عزاوی، عباس، عشائر العراق، قم، ١٣٧٠ش/ ١٤١١ق؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای كشور (نازلو)، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح تهران، ١٣٧٥ش؛
مشكٰوتی، نصرت‌الله، فهرست بناهای تاریخی و اماكن باستانی ایران، تهران، ١٣٤٩ش؛
مشكور، محمدجواد، نظری به تاریخ آذربایجان و آثار باستانی و جمعیت‌شناسی آن، تهران، ١٣٤٩ش؛
مشیرالدولۀ تبریزی، جعفر، رسالۀ تحقیقات سرحدیه، به كوشش محمدمشیری، تهران، ١٣٤٨ش؛
نشریۀ دفتر تقسیمات كشوری، معاوت سیاسی اجتماعی وزارت كشور، تهران، ١٣٧٩ش؛
ﺷﻤ ٢؛
نقشۀ راهنمای عراق، گیتاشناسی، تهران، ١٣٦٥ش، ﺷﻤ ١٨٤؛
نقشۀ سیاحتی و گردشگری استان آذربایجان غربی، گیتاشناسی، تهران، ١٣٨٠ش، شمـ ٣٤٨؛
هدایت، رضاقلی، ملحقات روضة‌الصفا، تهران، ١٣٣٩ش.

كریم شریعت