اَبْتَر، دهستانی از بخش مرکزی شهرستان ایرانشهر در استان سیستان و بلوچستان، با ٥٥٢‘١ کم‌٢ وسعت (افشار، ٣٠٠) که در انتهای شرقی شهرستان ایرانشهر واقع شده و از شمال به دهستان ایرندگان از بخش مرکزی شهرستان خاش، از مغرب به دهستان دامن، از جنوب به دهستان حومۀ بخش مرکزی شهرستان ایرانشهر و دهستان سرباز و از مشرق به دهستان زابلی از بخش زابلی شهرستان سراوان محدود است. روستای مرکز دهستان نیز به همین نام است. نام ابتر به صورتهای ابطر (وزیری، تاریخ کرمان، ٢ / ٦٦٠)، ابطار (سایکس، ١٥٩)، اپطار (رزم‌آرا، جغرافیای نظامی شهرستانهای مرزی) هم آمده است. دهستان ابتر در جلگه‌ای نسبتاً هموار و بی‌عارضه واقع است که شیب کلی آن از مشرق به مغرب است و تنها قسمتهایی از مشرق آن به کوهپایه‌های درزنان کوه به ارتفاع ٨٣٠‘١ متر (همانجا) منتهی می‌گردد. هوای آن در تابستان بسیار گرم و در زمستان معتدل است و باران سالانۀ آن از ١٥ سانتی‌متر (سالنامۀ هواشناسی، ایرانشهر) تجاوز نمی‌کند. در ١٣٥٥ ش جمعیت این دهستان ٧٨٢‘٤ نفر در ١٥٦‘١ خانوار بوده است (سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٥٥، «ل»)، ولی بنا‌بر اطلاعات جدیدتر تعداد خانوارهای آن ٥٥٤‘١ در ٤٨٦‘١ واحد مسکونی بوده است (فرهنگ اجتماعی دهات و مزارع، «٣ / ١»). تعداد دهات آباد و متروک آن متفاوت ذکر شده، ولی بر‌اساس آخرین آمارهای موجود، این دهستان شامل ٤٥ ده به علاوه ٢٦ مزرعۀ تابع و ٢٦ مزرعۀ مستقل است (همان، «٢ / ١»)، (برای شناخت مفهوم «مزرعۀ تابع» و «مزرعۀ مستقل» نک‌ : آبادی). دهات مهم دهستان ابتر عبارتند از: احمدآباد با ١٤٩ خانوار و ٥٨٩ نفر، سرایدان با ٧٩ خانوار و ٣٥٠ نفر، ازمن‌آباد با ٧٧ خانوار و ٣٤٦ نفر و کئوکان با ٦٨ خانوار و ٢٨١ نفر جمعیت (افشار، ٣٠١-٣٠٢). بیش‌تر اهالی این دهستان از ایلات حمالی، زردکوهی (سایکس، ١٥٩) و یا احتمالاً هنلی (افضل الملک، ١١٢)، ابتری و دامنی (وزیری، جغرافیای کرمان، ٢٢)، میو (فرهنگ جغرافیائی ایران، ٨ / ٢) و همه بلوچ سنی و حنفی مذهب هستند (علاءالملک، ٥٠). شغل عمدۀ اهالی دهستان ابتر زراعت و باغداری است. محصول عمدۀ آن صیفی، غلات، پیاز و نباتات علوفه‌ای و محصول درختی آن خرما، مرکبات، سیب و انگور است. از زمینهای مزروعی آن ١١١ هکتار زیر کشت گندم، ٢٧ هکتار زیر کشت پیاز و ١٩٤ هکتار متروک است (فرهنگ اقتصادی دهات و مزارع، «٣ / ١، ٤ / ١»). جادۀ ایرانشهر ـ سراوان سراسر دهستان را از غرب به شرق قطع می‌کند که در چند جا شاخه‌هایی از آن به شمال و جنوب منشعب می‌گردد. دهستان دارای ١٤ دبستان، یک مدرسۀ راهنمائی، ١٨ حسینیه یا مسجد و ٥ فروشگاه تعاونی است (فرهنگ اجتماعی دهات و مزارع، «٣ / ١»).
مرکز دهستان ابتر ده‌ابتر است که با °٢٧ و ´١٣ عرض شمالی، و °٦٠ و ´٥٣ طول شرقی (مفخم پایان، ١٥) بر سر راه ایرانشهر به سراوان قرار دارد و فاصلۀ آن تا ایرانشهر ٢٤کمـ است که ٨کمـ آن آسفالته است (فرهنگ اجتماعی دهات و مزارع، ٦٩). جمعیت آن در سرشماری ١٣٥٥ ش برابر با ١٠٦‘١ نفر در ٢٥٦ خانوار بوده است (فرهنگ آبادیهای کشور، ٢٠ / ٦). تا پیش از عصر قاجار، در منابع تاریخی و جغرافیایی مهم و کهن اشاره‌ای به این منطقه نشده است. اعتمادالسلطنه نیز اطلاعات کمی به دست می‌دهد: ابتر از دهات معتبر دهستان و دارای قلعه‌ای است که از بناهای قدیمی به ‌شمار می‌رود. این ده دارای ٧ رشته قنات‌آباد و ٤ رشته قنات مخروبه است (ص ٢٨١). سایکس سیاح معروف انگلیسی که در دسامبر ١٨٩٣ م از آن عبور کرده ابتر را مرکز ایل حمالی و زردکوهی و دارای چند خانۀ محقر گلی و دو سه نخلستان و چند قطعه زمین زراعی، در عین حال بهترین نمونۀ دهات بلوچستان دانسته است (صص «چهارده»، ١٥٩). اکنون این آبادی دارای ٣٢٦ واحد مسکونی و ٢ دبستان و یک مدرسۀ راهنمایی است (فرهنگ اجتماعی دهات و مزارع، ٦٩).

مآخذ

اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآت البلدان، تهران، ١٢٩٤ ق؛
افشار، ایرج، نگاهی به سیستان و بلوچستان، تهران، ١٣٦٣ ش؛
افضل الملک، محمودبن محمد، «جغرافیای بلوچستان»، یادگار، س ٥، شم‌ ‌٨ و ٩، تهران، ١٣٢٨ ش؛
رزم‌آرا، علی، جغرافیای نظامی ایران، تهران، ١٣٢٠ ش؛
همو، جغرافیای نظامی شهرستانهای مرزی (نقشه‌ها)، تهران، ١٣٢٨ ش؛
سالنامۀ هواشناسی (سالهای ٥٣-٥٥، ٥١-٦٠)، ادارۀ هواشناسی کشور، تهران، ١٣٦١-١٣٦٥ ش؛
سایکس، سرپرسی، سفرنامه، ترجمه حسین سعادت نوری، تهران، ١٣٦٣ ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسکن آبان ماه ١٣٥٥ (استان سیستان و بلوچستان)، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٥٩ ش؛
علاءالملک، محمودبن علی، سفرنامۀ بلوچستان، به کوشش سیف‌اللـه وحیدنیا، تهران، ١٣٦٤ ش؛
فرهنگ آبادیهای کشور، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٦١ ش؛
فرهنگ اجتماعی دهات و مزارع (سیستان و بلوچستان)، جهاد سازندگی، تهران، ١٣٦٠ ش؛
فرهنگ اقتصادی دهات و مزارع (سیستان و بلوچستان)، جهاد سازندگی، تهران، ١٣٦٠ ش؛
فرهنگ جغرافیایی ایران، دایرۀ جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ١٣٣٢ ش؛
کتاب جغرافیا و اسامی دهات کشور، تهران، ادارۀ جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ١٣٣٢ ش؛
کتاب جغرافیا و اسامی دهات کشور، تهران، ادارۀ کل آمار و ثبت احوال، ١٣٣٩ ش؛
مفخم پایان، لطف‌اللـه، فرهنگ آبادیهای ایران، تهران، ١٣٣٩ ش؛
وزیری، احمدعلی، تاریخ کرمان، به کوشش محمد ابراهیم باستانی پاریزی، تهران، ١٣٦٥ ش؛
همو، جغرافیای کرمان، به کوشش محمد ابراهیم باستانی پاریزی، تهران، ١٣٥٤ ش.

محمدحسن گنجی