بَماكو، پایتخت كشور مالی و استانی به همین نام.
شهر بماكو در افریقای باختری در كنار رودخانۀ نیجر و در °٨ طول شرقی و °١٢ و ´٣٩ عرض شمالی واقع است و گسترۀ استان بماكو ١٠٠‘٩٠كمـ ٢ است (بریتانیكا، میكرو، I / ٧٧٥، ماكرو، XI / ٣٨٢).
جمعیت شهر بماكو كه در اواخر سدۀ ١٩م چند صد نفر بود، در ١٢٩٧ش / ١٩١٨م، به ١٥هزار و در ١٣٤٥ش / ١٩٦٦م به ١٥٠هزار نفر افزایش یافت (نک‌ : ركلو، XII / ٥٥٢؛ كوك، ٢١٩). طبق سرشماری ١٩٦٠م، ٩٦٪ از جمعیت بماكو مسلمان بودند (همو، ٢٢٥). جمعیت این شهر در اواخر سدۀ ٢٠م به حدود نیم میلیون رسید و جمعیت استان نیز بیش از یك میلیون نفر بود (نک‌ : مراد، ٧٢٩؛ بریتانیكا، ماكرو، همانجا).
گفته می‌شودكه بماكودرگذشته شهری پرجمعیت و مركز مهم بازرگانی بوده (ركلو، همانجا)، و درسدۀ ٦ق / ١٢م قوم بمباره (ه‌ م) به آنجا مهاجرت كرده است. این منطقه از ١٥٩١ تا ١٦٦٠م در تصرف مراكش بود (كُرنون، روبر، II / ٢٣٨, ٢٤٠؛ ركلو، همانجا). انتشار و قبول اسلام در بماكو به رغم ورود آن از سدۀ ٧ق / ١٣م به مناطقی از مالی كه مجاور سودان و مغرب بود (نک‌ : ابن خلدون، ١ / ١٠٤، ٥ / ٤٩٦)، به علت مقاومت حكومتهای بمباره، در سدۀ ١٣ق / ١٩م تحقق یافت (نک‌ : اُلیور و فیج، ١٥٧-١٥٣).
در اواخر سدۀ ١٩م هنگامی‌كه فرانسویان به ناحیه بماكو رسیدند، بر اثر مقاومت دولت بمباره در برابر مهاجمان، جز شمار‌ اندكی كلبۀ مسكونی و بسیاری خانه‌های متروكه و مخروبه چیزی از آن باقی نمانده بود (نک‌ : كرنون، روبر، نیز ركلو، همانجاها). در همین سالها بماكو به عنوان مركز عملیات فرانسویها در طول رودخانۀ نیجر تعیین شد (همانجا) و آنها در همین راستا احداث خط آهن كیز ـ بماكو را در ١٨٨١م آغاز كردند (كرنون، روبر و ماریان، I / ٢٨٤). در ١٨٨٢م در حالی كه نیروهای فرانسوی قصد حمله به شهر بماكو را داشتند، تب زرد در آنجا شیوع یافت و مانع اجرای برنامۀ آنها شد، اما در اوایل سال ١٨٨٣م شهر را تسخیر كردند؛ با این همه، مقاومت در برابر فرانسویان تا ١٨٩٨م ادامه یافت (نک‌ : اُلیور و آتمُر، ١١٥؛ پرسن، I / ٢٦٦؛ كرنون، روبر، II / ٥٥١؛ همو و ماریان، I / ٢٨٤). فرانسویها پس از اشغال بماكو این شهر را مركز تجارت برده قرار دادند و برنامه تسخیر دیگر سرزمینها را از آنجا پی گرفتند (كرنون، روبر، II / ٥٦٥). در ١٩٠٨م بماكو مركز مستعمرۀ سودان فرانسه شد (بریتانیكا، میكرو، I / ٧٧٥).
این شهر در اواخر دوران استعمار، محل نشست احزاب و گروههای آزادی‌خواه كشورهای افریقای غربی و استوایی بود و حزب اتحاد دموكراتیك افریقا كه در ١٩٤٦م به وجود آمد، در سالیان بعد سراسر افریقای زیر اشغال فرانسه را به جنبش ضد استعمار كشاند (مزروعی، ٩٤؛ دیویدسن، ٥٣٠).
بماكو یك بار دیگر در ١٩٥٧م شاهد اجلاس مهم احزاب و گروههای ضداستعماری بود (نک‌ : پیك، ٢٥١). در ٢٥ نوامبر ١٩٥٨ مجمع نمایندگان سرزمینهای ماوراء بحار فرانسه، موجودیت جمهوری سنگال را اعلام كرد كه همراه با جمهوری سودان (بماكو) فدراسیون موقت مالی را تشكیل داد. اما این فدراسیون به ابتكار سنگال در ١٩٦٠م منحل گردید (كوك، ١٦٢-١٦٣). در ١٩٦٣م مذاكرات صلح الجزایر ـ مراكش در بماكو برگذار شد (باربر، ١٨).
مردم بماكو امروزه از فرهنگ اسلامی ‌بسیار پیشرفته‌ای برخوردارند (لوزینگر، ٤٠). طریقه‌های مذهبی مختلف ازجمله مریدیه و مریدان شیخ توره از پیروان شیخ عبده مراكزی در بماكو دارند (كوك، ١٥١، ١٧٥).
استان بماكو در بخش نسبتاً سرسبز مالی قرار دارد و مركز بازرگانی و صنایع غذایی این كشور است (همو، ٢١٥؛ مراد، ٧٢٩). ابن خلدون (٧ / ٧٠) بی‌آنکـه از بماكو نام ببرد، روایت كرده است كه همه ساله كاروانهای بازرگانی بزرگ تا ١٢ هزار نفر از مشرق به مالی سفر می‌كرده‌اند. در سده‌های اخیر، این شهر را از مراكز مهم تجارت بردگان گزارش كرده‌اند (نک‌ : دیویدسن، ٣٢١). ارزش مبادلات بازرگانی بماكو در ١٨٨٤م حدود ٥ میلیون فرانک فرانسه بوده است (ركلو، XII / ٥٥٥). پس از احداث و تكمیل خط‌آهن (١٩٠٦م) كیز ـ بماكو (كرنون، روبر و ماریان، I / ٢٨٤) و نیز راه‌آهن داكار كیز كه در ١٩٢٣م به بهره‌برداری رسید (كوك، ١٦٢)، راه‌آهن داكار ـ بماكو به درازای ٢٩٠‘١كمـ راه اصلی بازرگانی خارجی مالی شد. این خط در ١٩٦٠م به‌سبب بروز اختلافات سیاسی باسنگال تعطیل شد، اما در ١٩٦٣م پس از رفع اختلافات، دوباره به راه افتاد (پیك، ٢٥٤, ٢٦٨,٢٥١؛ فوردم، ١٤١) و از همان زمان برنامه ایجاد خط جدید بماكو ـ كانکـان پایه‌ریزی شد (همانجا). علاوه بر این، بماكو از طریق رودخانه نیجر با ساحل عاج، گینه و بوركینافاسو (ولتای علیا) مرتبط است (پیك، ٢٥٤). سیمان و مواد نفتی از بماكو در جهت پایین رود نیجر حمل می‌شود و بادام زمینی و برنج از جهت بالای رود به این شهر فرستاده می‌شود تا با راه‌آهن به دیگر نقاط ارسال گردد (بریتانیكا، میكرو، همانجا).
میانگین باران سالیانۀ بماكو ٤٤ اینچ (١١١ سانتی‌متر) است كه برای كشاورزی كافی نیست (فوردم، همانجا). تولید صنایع‌دستی در شهر بماكو بسیار رایج است (بریتانیكا،همانجا).
بماكو مركز دانش و فرهنگ كشور مالی بوده است (نک‌ : «افریقا»، IV / ٣١٣). سبك مجسمه‌های قدیم یافت شده در بماكو از نظر هنری ساده‌تر از نقاط دیگر است (لوزینگر، ٤٢). سوند
جاتا، بنیادگذار مالی فرزند فرمانروای منطقه جنوب بماكو بود (كرنون، روبر و ماریان، I / ١٦٢).

مآخذ

ابن خلدون، العبر، به كوشش خلیل شحاده و سهیل زكار، بیروت، ١٤٠١ق / ١٩٨١م؛
دیویدسن، بازیل، افریقا: تاریخ یك قاره، ترجمۀ هرمز ریاحی و فرشتۀ مولوی، تهران، ١٣٥٨ش؛
كوك، ژ. م .، مسلمانان افریقا، ترجمۀ اسدالله علوی، مشهد، ١٣٧٣ش؛
مراد، محمدعدنان، المجتمعات الافریقیة، دمشق، ١٩٩٥م؛
مزروعی، علی و مایكل تایدی، القومیة و الدول الجدیدة فی افریقیة، ترجمۀ شاكر نصیف لطیف، بغداد، ١٩٩٠م؛
نیز:

Afrika, ed. H. Schiffers, Munchen etc., ١٩٦٢;
Barbour, N., «Algeria», Africa, ed. C. Legum, London, ١٩٦٥;
Britannaica, ١٩٧٨;
Cornevin, R., Histoire de l'Afrique, Paris, ١٩٧٦;
id and M. Cornevin, ibid, ١٩٦٤;
Davidson, B., The African Past, London, ١٩٦٧;
Fordham, P., The Geography of African Affairs, London, ١٩٧٤;
Leuzinger, E., The Art of Black Africa, London, ١٩٧٢;
Oliver, R. and A. Atmore, Africa Since ١٨٠٠, Cambridge, ١٩٧٤;
id and J. D. Fage, A Short History of Africa, London, ١٩٧٣;
Person, Y., «Samori», Les Africains, Paris, ١٩٧٧, vol. I;
Pick, H., «Mali», Africa, ed. C. Legum, London, ١٩٦٥;
Reclus, E., Nouvelle geographie universelle, Paris, ١٨٨٧.

پرویز امین