این‌ بخش‌ از شمال‌ و خاور به‌ جمهوری‌ آذربایجان‌، از جنوب‌ به‌ شهرستان‌ خوی‌، و از باختر به‌ بخشهای‌ مركزی‌ و شوط از شهرستان‌ ماكو محدود است‌. بخش‌ پلدشت‌ شامل‌ یك‌ شهر، ٤ دهستان‌ به‌ نامهای‌ چایپاسار شرقی‌، زنگبار، گچلرات‌ شرقی‌ و گچلرات‌ غربی‌، و ٨٤ آبادی‌ دارای‌ سكنه‌ است‌ ( سرشماری‌، نتایج‌، پانزده‌؛ نشریه‌ ... ، ٦).
رودخانۀ مرزی‌ ارس‌ از نواحی‌ شمالی‌ این‌ بخش‌ می‌گذرد. سد بزرگ‌ ارس‌ نیز كه‌ در ١٣٥٠ش‌ / ١٩٧١م‌ به‌ بهره‌برداری‌ رسید، در محدودۀ بخش‌ پلدشت‌ جای‌ دارد ( فرهنگ‌...،٢ / ٣؛ قربانی‌، ١١١). رود دیگری‌ كه‌ از باختر تا خاور این‌ بخش‌ را آبیاری‌ می‌كند، زنگمار (زنگبار یاماكوچای‌) است‌ كه‌ در شهر پلدشت‌ به‌ ارس‌ می‌پیوندد ( فرهنگ‌، همانجا؛ جعفری‌، رودها ... ، ٢٥٤؛ افشین‌، ٢ / ٤٦-٤٧؛ هویدا، «رودخانه‌ ... »، ٧- ٨).
بخش‌ پلدشت‌ دارای‌ آب‌ و هوایی‌ معتدل‌ و خشك‌ است‌ و قسمتهای‌ هموار و دشتی‌ شهرستان‌ ماكو را تشكیل‌ می‌دهد ( فرهنگ‌، همانجا) و مهم‌ترین‌ بلندیهای‌ آن‌ كوههای‌ گِچه‌ داغ‌ (٨٥٦‘١ متر)، آق‌داغ‌ (٨٢٠‘١ متر) و مرادتپه‌ (٣٦٨‘١ متر) است‌ (جعفری‌، كوهها ... ، ٤٦٥، ٥٠٥). كشاورزی‌ در بخش‌ پلدشت‌ به‌ سبب‌ وجود رودخانه‌های‌ پرآبی‌ چون‌ ارس‌ و زنگمار از رونق‌ ویژه‌ای‌ برخوردار است‌ و شامل‌ كشت‌ برنج‌، گندم‌، جو، یونجه ‌و تره‌بار است‌ ( فرهنگ‌، همانجا). در سرشماری‌ ١٣٧٥ ش‌ جمعیت‌ این‌ بخش‌ ١٨٧‘٣٠ تن‌ بوده‌ است‌ ( سرشماری‌، شناسنامه‌، ٢).

شهر پلدشت‌

این‌ شهر در °٤٥ و ´٤ طول‌ شرقی‌ و °٣٩ و ´٢١ عرض‌ شمالی‌ در ارتفاع‌ ٨١٥ متری‌ از سطح‌ دریا و در ٤٨ كیلومتری‌ خاور ماكو جای‌ دارد. شهر پلدشت‌ در ناحیه‌ای‌ دشتی‌ واقع‌ است‌ و در كنار رودخانه‌های‌ ارس‌ و زنگمار گسترش‌ یافته‌، و دارای‌ آب‌وهوایی‌ معتدل‌ و نیمه‌ خشك‌ است‌ ( فرهنگ‌، همانجا؛ پاپلی‌، ١٢٩؛ جعفری‌، دایرةالمعارف‌...، ٢٥٦). در سرشماری‌ ١٣٧٥ش‌ جمعیت‌ این‌ شهر ٢٣٥‘٧ تن‌ بوده‌ است‌ ( سرشماری‌، نتایج‌، چهل‌). مردم‌ این‌ شهر به‌ زبانهای‌ تركی‌، كردی‌ و فارسی‌ گفت‌وگو می‌كنند و پیرو مذهب‌ شیعۀ اثنا عشری‌ و سنی‌ حنفی‌ هستند ( فرهنگ‌، ٢ / ٤).

پیشینۀ تاریخی‌

از دیرینگی‌ این‌ شهر آگاهیهای‌ چندانی‌ دردست‌ نیست‌. این‌ شهر در گذشته‌ به‌ واسطۀ اسكان‌ طایفۀ عربلو، از طوایف‌ ایل‌ افشار در آن‌ به‌ نامهای‌ آبادی‌ عربلو، عربلر و عرب‌ خوانده‌ می‌شد، اما در ١٦ / ١٢ / ١٣١٦ش‌ با تصویب‌ فرهنگستان‌ زبان‌ ایران‌ به‌ پلدشت‌ تغییر نام‌ یافت‌ (نك‌ : مجموعه‌...، ٢٥٣-٢٥٤؛ كیهان‌، ٣ / ٤٣٥؛ انزلی‌، ١١٧). این‌ شهر از آن‌ رو پلدشت‌ خوانده‌ شد كه‌ در ناحیه‌ای‌ دشتی‌ و در كنار پلی‌ بر روی‌ رودخانۀ ارس‌ جای‌ دارد (نك‌ : فرهنگ‌، همانجا). در نزدیكی‌ شهر پلدشت‌ دو پل‌ وجود دارد كه‌ یكی‌ از آن‌ دو برپاست‌ و مورد استفاده‌ قرار می‌گیرد، اما دیگری‌ كه‌ پایین‌تر از آن‌ جای‌ دارد، خراب‌ شده‌ است‌ (هویدا، «پلها ... »، ٢٥٢). برخی‌ بر این‌ گمان‌اند پل‌ ضیاءالملك‌ نخجوانی‌ كه‌ در منابع‌ تاریخی‌ از آن‌ یاد شده‌ (نك‌ : حمدالله‌، ٨٨- ٨٩؛ شرف‌الدین‌، ٢٩٠)، منطبق‌ با پلدشت‌ امروزی‌ است‌ (هویدا، همان‌، ٢٤٩-٢٥٠)، اما بنابر گواهی‌ منابع‌ تاریخی‌، پل‌ ضیاءالملك‌ در حدود گرگر، پایین‌تر از نخجوان‌ و حتى‌ به‌ احتمالی‌ پایین‌تر از جلفا قرار داشته‌، در حالی‌ كه‌ پلدشت‌ بالاتر از نخجوان‌ واقع‌ است‌ (نك‌ : رئیس‌نیا، ٣٧-٤٠، ٥٧).
در ١٣٣٣ق‌ / ١٩١٥م‌ طی‌ جنگ‌ جهانی‌ اول‌، روسیۀ تزاری‌ به‌ احداث‌ راه‌آهنی‌ كه‌ این‌ كشور را از طریق‌ شاه‌تختی‌ در خاك‌ روسیه‌ به‌ پلدشت‌ (عربلو) و ماكو و از آنجا به‌ خاك‌ تركیه‌ متصل‌ می‌ساخت‌، مبادرت‌ كرد ( ایرانشهر، ٢ / ١٤٧٦؛ كیهان‌، همانجا). با احداث‌ ادارۀ مرزبانی‌ و گمرك‌ در پلدشت‌، این‌ شهر اهمیت‌ خاصی‌ یافت‌ و رو به‌ گسترش‌ نهاد. پس‌ از سقوط دولت‌ روسیۀ تزاری‌ و پایان‌ جنگ‌ جهانی‌ اول‌، در ١٣٠٠ ش‌ / ١٩٢١ م‌ براساس‌ معاهده‌ای‌ كه‌ با دولت‌ شوروی‌ و انگلستان‌ منعقد شد، تمامی‌ خطوطی‌ كه‌ این‌ دو دولت‌ در ایران‌ احداث‌ كرده‌ بودند، به‌ دولت‌ ایران‌ واگذار شد (همو، نیز فرهنگ‌، همانجاها). پس‌ از انقراض‌ دولت‌ روسیۀ تزاری‌ ادارۀ مرزبانی‌ و گمرك‌ تعطیل‌، و دروازه‌های‌ پل‌ بسته‌ شد و تنها در مواقع‌ ضروری‌ و رفت‌ و آمد مأموران‌ و یا مهمانان‌ دولتهای‌ ایران‌ و شوروی‌، با اجازۀ قبلی‌ باز و بسته‌ می‌شد. بخشی‌ از این‌ پل‌ نیز بر اثر طغیان‌ رودخانۀ ارس‌ در ١٣٣١ش‌ تخریب‌ شد كه‌ بعداً بازسازی‌ گردید (هویدا، «رودخانه‌»، ١٤). پس‌ از فروپاشی‌ اتحاد جماهیر شوروی‌ و استقلال‌ جمهوری‌ آذربایجان‌ این‌ پل‌ دوباره‌ به‌ روی‌ شهروندان‌ ایران‌ و جمهوری‌ آذربایجان‌ بازگشایی‌ شد.

مآخذ

افشین‌، یدالله‌، رودخانه‌های‌ ایران‌، تهران‌، ١٣٧٣ش‌؛
انزلی‌، حسن‌، اورمیه‌ در گذر زمان‌، اورمیه‌، ١٣٧٨ش‌؛
ایرانشهر، كمیسیون‌ ملی‌ یونسكو در ایران‌، تهران‌، ١٣٤٣ش‌؛
پاپلی‌ یزدی‌، محمدحسین‌، فرهنگ‌ آبادیها و مكانهای‌ مذهبی‌ كشور، مشهد، ١٣٦٧ش‌؛
جعفری‌، عباس‌، دایرةالمعارف‌ جغرافیایی‌ ایران‌، تهران‌، ١٣٧٩ش‌؛
همو، رودها و رودنامۀ ایران‌، تهران‌، ١٣٧٦ش‌؛
همو، كوهها و كوه‌نامۀ ایران‌، تهران‌، ١٣٦٨ش‌؛
حمدالله‌ مستوفی‌، نزهةالقلوب‌، به‌ كوشش‌ لسترنج‌، لیدن‌، ١٣٣١ق‌ / ١٩١٣م‌؛
رئیس‌نیا، رحیم‌، آذربایجان‌ در سیر تاریخ‌ ایران‌، تبریز، ١٣٦٨ش‌؛
سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌ (١٣٧٥ش‌)، شناسنامۀ آبادیهای‌ كشور، شهرستان‌ ماكو، مركز آمار ایران‌، تهران‌، ١٣٧٦ش‌؛
همان‌، نتایج‌ تفصیلی‌؛
شرف‌الدین‌ علی‌ یزدی‌، ظفرنامه‌، به‌ كوشش‌ محمد عباسی‌، تهران‌، ١٣٣٦ش‌؛
فرهنگ‌ جغرافیایی‌ آبادیهای‌ كشور، نخجوان‌، سازمان‌ جغرافیایی‌ نیروهای‌ مسلح‌، تهران‌، ١٣٧١ش‌؛
قربانی‌، حافظ، منوگرافی‌ شهر ماكو، تهران‌، ١٣٧٠ش‌؛
كیهان‌، مسعود، جغرافیای‌ مفصل‌ ایران‌، تهران‌، ١٣١١ش‌؛
مجموعۀ قوانین‌ سال‌ ١٣١٦ش‌، تهران‌، ١٣١٦ش‌؛
نشریۀ دفتر تقسیمات‌ كشوری‌، معاونت‌ سیاسی‌ اجتماعی‌ وزارت‌ كشور، تهران‌، ١٣٧٩ش‌، شم ٢؛
هویدا، رحیم‌، «پلهای‌ تاریخی‌ آذربایجان‌»، بررسیهای‌ تاریخی‌، تهران‌، ١٣٥١ش‌، س‌ ٧، شم‌ ١؛
همو، «رودخانۀ ارس‌ و رویدادهای‌ تاریخی‌ اطراف‌ آن‌»، بررسیهای‌ تاریخی‌، تهران‌، ١٣٥٠ش‌، س‌ ٦، شم‌ ٢.

كریم‌ شریعت‌