اَرْژَن‌، یكی‌ از بخشهای‌ ٦ گانۀ شهرستان‌ شیراز (استان‌ فارس‌). ارژن‌ به‌ معنای‌ درخت‌ بادام‌ كوهی‌ است‌ و گفته‌اند چون‌ این‌ درخت‌ در این‌ ناحیه‌ فراوان‌ است‌، بدین‌ نام‌ شهرت‌ یافته‌ است‌ (فرصت‌، ٢٧٥، حاشیۀ ٢). این نام در منابع مختلف به صورتهای‌ ارزن‌ (ابن‌بلخی‌، ١٥٤؛ حمدالله‌، ٢٤٠؛ابوالحسن‌ مستوفی‌، ٨٤)، ارجن‌ (فسایی‌، ١/ ١٧٥،٢٨٥، ٢/ ٨٧٣، ١٥٠٠)، ارژنه‌ (ابوالحسن‌ گلستانه‌، ٢٨٩؛ فرصت‌، ٢٧٥؛ هدایت‌، ٩/ ٧٢٦، ١٠/ ٤٧) و ارجون‌ («راهنمای‌...»، ٧٠,٧٦) نیز آمده‌ است‌.
قلمرو اداری این‌ بخش‌ محدود است‌ از شمال‌ به‌ شهرستانهای‌ سپیدان‌ و ممسنی، از غرب به‌ شهرستان‌ كازرون‌، از شرق‌ به‌ دهستانهای‌ شهرستان‌ شیراز و از جنوب‌ به‌ شهرستانهای‌ فیروزآباد و كازرون‌ ( آمارنامه‌...، ٣٢). از لحاظ طبیعی‌ مرتفعات‌ فراشبند، حد جنوبی‌، و تنگ‌ شیب‌، مرتفعات‌ كتل‌ پیرزن‌ و كوه‌ جروق‌ حد غربی‌ آن‌ را تشكیل‌ می‌دهند (فرهنگ‌ جغرافیایی‌...، ٧/ ١٠١، ١٩٦). مرتفعات‌ این‌ بخش‌، از رشته‌ كوههای‌ غربی‌ استان‌ فارس‌ است‌ كه‌ در اصل‌ از كهگیلویه‌ آغاز شده‌، دنبالۀ آن‌ تا كوههای‌ ممسنی‌ و كازرون‌ امتداد می‌یابد (جغرافیا...، ٢/ ٨٤٧). كوههای‌ كوهمره‌ سرخی‌، براشكفت‌، گاوكشك‌، بن‌رود و كوه‌ انار در این‌ ناحیه‌ قرار گرفته‌ است‌ و به‌ سبب‌ وجود این‌ مرتفعات‌، آب‌ و هوای‌ آن‌ معتدل‌ مایل‌ به‌ سردی‌ است‌ (فرهنگ‌ جغرافیایی‌، همانجاها). در شرق‌ این‌ ناحیه‌، مرتفعات‌ دارای‌ پوشش‌ جنگلی‌ است‌ (همان‌، ٧/ ١٠١) كه‌ گذشته‌ از بادام‌ كوهی‌، بید، اَهْر (زبان‌ گنجشك‌) و چنار از گیاهان‌ غالب‌ آن‌ است‌ (فرصت‌، همانجا). از جانوران‌ این‌ ناحیه‌ شیر و گراز را نام‌ برده‌اند (ابن‌بلخی‌، همانجا؛ حمدالله‌، ١٣٥؛ فرصت‌، ٢٧٥، ٢٧٦) كه‌ ظاهراً گونۀ شیر منقرض‌ شدۀ ایران‌ متعلق‌ به‌ این‌ منطقه‌ بوده‌ است‌.
ابن‌بلخی‌ وسعت‌ دشت‌ ارژن‌ را برابر ١٠ فرسنگ‌ طول‌ و یك‌ فرسنگ‌ عرض‌ دانسته‌ (همانجا)، درحالی‌كه‌ حمدالله‌ مستوفی‌ (همانجا) آن‌ را دو فرسنگ‌ و یك‌ فرسنگ‌ آورده‌ است‌ كه‌ صحیح‌ به‌ نظر می‌رسد.
دریاچۀ دشت‌ ارژن‌ كه‌ ١٨ كمـ٢ مساحت‌ دارد، در غرب‌ شهر شیراز و نزدیك‌ آبادی‌ دشت‌ ارژن‌، قرار گرفته‌ است‌ ( آمارنامه‌، ٥). منشأ اصلی آب‌ این‌ دریاچه‌ از چشمه‌های‌ موجود در دامنۀ مرتفعات‌ پیرامون‌ آن‌ است‌ (فرصت‌، ٢٧٥)؛ آبدهی‌ اینگونه‌ چشمه‌ها از ٥٠ تا ٥٠٠ لیتر در ثانیه‌ نوسان‌ دارد و حوضۀ آبریز كوچك‌ و محدودی‌ را تغذیه‌ می‌كنند (مبشری‌، ٤/ ١١٧). طول‌ دریاچه‌ ٥/ ٧كمـ و ارتفاع‌ سطح‌ آب‌ آن‌ ٩٥٠‘١ متر بالاتر از سطح‌ آب‌ خلیج‌ فارس‌ است‌ ( آمارنامه‌، همانجا). حمدالله‌ مستوفی‌ (ص‌ ٢٤٠) از نوسان‌ آب‌ دریاچه‌ در فصل‌ بهار و تابستان‌ خبر می‌دهد و می‌نویسد: ماهی‌ مصرفی شهر شیراز از این دریاچه‌ صید می‌شود (نیز نك‌ : میرخواند، ٧/ ٤٠٠).
بخش ارژن‌ با ٠٠٨‘٢ كمـ٢ مساحت‌ ( آمارنامه‌، ٢٢) از ٣ دهستان به‌ نامهای‌ كوهمره‌ سرخی‌، قره‌چمن‌ و دشت‌ ارژن‌ تشكیل‌ شده‌، و جمعاً ٧٨ ده‌ و شماری‌ مزرعه‌ را در خود جای‌ داده‌ است‌ (همان‌، ١٦). دهستان‌ قره‌ چمن‌ با ٦/ ٣٨٪ از مساحت‌ این‌ بخش‌ (همان‌، ٢٢) به‌ ترتیب‌ ٦/ ٤٣٪ از روستاها و ٥/ ٣٠٪ از مزارع‌ تابع‌ را دربر گرفته‌ است‌، حال‌ آنكه‌ دهستان‌ دشت‌ ارژن‌ به‌ عنوان‌ كوچك‌ترین‌ دهستان‌ و با ٦/ ٢٤٪ از كل‌ مساحت‌ بخش‌، تنها ٧/ ١٦٪ از روستاها، اما بیش‌ از ٥/ ٥٦٪ از مزارع‌ تابع‌ را در خود جای‌ داده‌ است‌ (همان‌، ١٦، ٢٢).
آبادیهای مهم‌ بخشِ ارژن‌، شكفت‌، دشت‌ ارژن‌، موسقان‌، پراشكفت‌، كلانی‌، عبدونی‌ و میان‌ كتل‌ است‌ (فرهنگ‌ جغرافیایی‌، ٧/ ١٠١، ١٩٦). فعالیت‌ سنتی‌ ساكنان‌ آبادیهای‌ آن‌ زراعت‌، باغبانی‌ و گله‌داری‌ است‌ و محصولات‌ عمدۀ آن‌ غلات‌، برنج‌ و مواد لبنی‌ است‌ (همانجا). در گذشته‌ تهیۀ زغال‌ از درختان‌ جنگلی‌ در این‌ ناحیه رواج‌ داشته‌ (همان‌، ٧/ ١٠١) كه‌ خود ظاهراً سبب ازمیان‌رفتن بخشی از پوشش‌ درختی‌ منطقه‌ بوده‌ است‌. جادۀ اصلی‌ شیراز - كازرون‌ از این‌ ناحیه‌ می‌گذرد (همانجا). به‌ نظر می‌رسد این‌ جاده‌ همان‌ راه‌ باستانی‌ مهمی‌ باشد كه‌ جنوب‌ ایران‌ را به‌ غرب‌ (اهواز) متصل‌ می‌ساخته‌ است‌ (شوارتس‌، ٢٠٠).
زادگاه‌ سلمان فارسی را همین‌ ناحیه‌ (و آبادی‌ دشت‌ ارژن‌) دانسته‌اند (فسایی‌، ٢/ ١٤٣٧؛ مهراز، ١٠٠؛ نیز نك‌ : ه‌ د، دشت‌ ارژن‌).

مآخذ

آمارنامۀ استان‌ فارس‌ (١٣٧٢ش‌)، سازمان‌ برنامه‌ و بودجۀ استان‌ فارس‌، تهران‌، ١٣٧٣ش‌؛
ابن‌ بلخی‌، فارس‌نامه‌، به‌ كوشش‌ گ‌. لسترنج‌ و نیكلسون‌، تهران‌، ١٣٦٣ش‌؛
ابوالحسن‌ گلستانه‌، مجمل‌ التواریخ‌، به‌ كوشش‌ مدرس‌ رضوی‌، تهران‌، ١٣٤٤ش‌؛
ابوالحسن‌ مستوفی‌، گلشن‌ مراد، به‌ كوشش‌ غلامرضا طباطبایی‌ مجد، تهران‌، ١٣٦٩ش‌؛
جغرافیای‌ كامل‌ ایران‌، وزارت‌ آموزش‌ و پرورش‌، تهران‌، ١٣٦٦ش‌؛
حمدالله‌ مستوفی‌، نزهةالقلوب‌، به‌ كوشش‌ گ‌. لسترنج‌، لیدن‌، ١٣٣١ق‌/ ١٩١٣م‌؛
فرصت‌، محمدنصیر، آثار العجم‌، به‌ كوشش‌ علی‌ دهباشی‌، تهران‌، ١٣٦٢ش‌؛
فرهنگ‌ جغرافیایی‌ ایران‌ (آبادیها)، استان‌ هفتم‌، دایرۀ جغرافیایی‌ ستاد ارتش‌، تهران‌، ١٣٣٠ش‌؛
فسایی‌، حسن‌، فارس‌نامۀ ناصری‌، به كوشش‌ منصور رستگار فسایی‌، تهران‌، ١٣٦٧ش‌؛
مبشری‌، فریدون‌ و دیگران‌، ارزیابی‌ وضع‌ موجود و امكانات‌ توسعۀ منابع‌ آب‌ (منطقۀ فارس‌)، تهران‌، ١٣٥١ش‌؛
مهراز، رحمت‌الله‌، بزرگان‌ شیراز، تهران‌، ١٣٤٨ش‌؛
میرخواند، محمد، روضة الصفا، تهران‌، ١٣٣٩ش‌؛
هدایت‌، رضاقلی‌، ملحقات‌ روضةالصفای‌ ناصری‌، قم‌، ١٣٣٩ش‌؛
نیز:

The Middle East Intellignce Handbooks, ١٩٤٣-١٩٤٦, London, ١٩٨٧;
Schwarz, P., Iran im mittelalter, Hildesheim, ١٩٦٩.
عباس‌ سعیدی‌