اِسْلام‌ آباد (اننت‌ ناگ‌)، شهر و ناحيه‌اي‌ در استان‌ كشمير جنوبی‌، در جنوب‌ شرقی‌ درۀ كشمير در شمال‌ سلسله‌ جبال‌ پير پنجال‌ در ٤٣ و ٤٧ عرض‌ شمالی‌ و ٧٥ و ١٢ طول‌ شرقی‌.
شهر اسلام‌آباد كه در بخش‌ آبرفتی‌ كنار رود جهلم‌ در جنوب‌ سرينگر و در قسمت‌ كشمير هند قرار گرفته‌، مركز اداري‌ ناحيه‌اي‌ به‌ همين‌ نام‌ است‌. ناحيۀ اسلام‌ آباد داراي‌ چشمه‌هاي‌ بسياري‌ است‌ كه‌ نهرهاي‌ كوچك‌ و بزرگی‌ را پديد می‌آورند. از اتصال‌ چند نهر بزرگ‌ در نزديكی‌ شهر اسلام‌ آباد رود جهلم‌ تشكيل‌ می‌شود («اطلس‌...»، ٥٩ ؛ حسن‌، ٢١ , ١٩؛ بريتانيكا، I/ ٣٧٠). اسلام‌ آباد يكی‌ از پر جمعيت‌ترين‌ نواحی‌ درۀ كشمير است‌ كه‌ طبق‌ آمار ١٩٩٠م‌ شمار اهالی‌ آن‌ ٨٠٠ هزار نفر بوده‌ است‌. وسعت‌ ناحيۀ اسلام‌ آباد ٨٣٢ ،٥كم٢ است‌ («اطلس‌»، ١٥٤ ؛ بريتانيكا، همانجا).
ناحيۀ اسلام‌آباد به‌ سبب‌ شرايط مناسب‌ آب‌ و خاك‌، منطقه‌اي‌ كشاورزي‌ و داراي‌ محصولات‌ مختلف‌ از جمله‌ برنج‌، ذرت‌، گندم‌ و دانه‌هاي‌ روغنی‌ است‌. برنج‌ مهم‌ترين‌ محصول‌ كشاورزي‌ اين‌ ناحيه‌ است‌. شهر اسلام‌ آباد مركز مبادلۀ محصولات‌ كشاورزي‌ منطقه‌ به‌ شمار می‌رود («اطلس‌»، ١٦٠ -١٥٩ ؛ بريتانيكا، همانجا). در اسلام‌ آباد قالی‌ بافی‌ رواج‌ دارد. در گذشته‌ شال‌ بافی‌ نيز يكی‌ از صنايع‌ مهم‌ ناحيه‌ بوده‌ است‌ ( اردو...، ٢/ ٧٠٤؛ «اطلس‌»، ٦١).
اننت‌ ناگ‌ در روزگاران‌ كهن‌ تختگاه‌ كشمير بود. اين‌ نام‌ از دو واژۀ سنسكريت‌ اَنَنْت‌ به‌ معنی‌ جاودان‌ و نيز نام‌ الهه‌اي‌ در مذهب‌ هندوان‌ و بوداييان‌، و ناگ‌ به‌ معنی‌ مار تشكيل‌ شده‌ است‌. درگذشته‌ كشمير يكی‌ از مراكز مهم‌ پرستش‌ ناگ‌ (مونير ويليامز، ٥٣٢-٥٣٣ ,٢٥ ؛ سالتوره‌، ١٠١٣ ,III/ ١٠٠٦-١٠٠٧؛ دي‌، ٢٣٧، ٦) و شهر اسلام‌آباد از مهم‌ترين‌ مراكز پرستندگان‌ خورشيد (مارتانده‌) بوده‌ است‌. پرستشگاه‌ مارتانده در سدۀ ٢ق‌/ ٨م‌ به دستور لليتاديتيه‌، يكی‌ از حكام‌ كشمير در نزديكی‌ اسلام‌آباد بنا گرديد ( راج‌ ترنگينی‌، ١٠٣، ٢٥٨؛ سالتوره‌، III/ ٩٢٩-٩٣٠؛ لاو، ٩٧). گروهی‌ از نويسندگان‌ معاصر گسترش‌ خورشيدپرستی‌ را در كشمير به‌ سبب‌ نفوذ كيش‌ مهرپرستی‌ ايرانی‌ در اين‌ منطقه دانسته‌اند (آفاقی‌، ٤٠٢). معبد مارتانده در زمان‌ حكومت‌ سكندر شاه‌، معروف‌ به‌ بت‌ شكن‌ (٧٩١-٨١٦ق‌/ ١٣٨٩-١٤١٣م‌) هنگام‌ گسترش‌ مذهب‌ اسلام‌ در درۀ كشمير ويران‌ شد (سالتوره‌، III/ ٩٣٠؛ حسن‌، ٥٨).
آگاهی‌ دقيق‌ از نفوذ اسلام‌ در اين‌ ناحيه در دست‌ نيست‌. بيشتر اهالی‌ كشمير احتمالاً در دورۀ حكومت‌ سكندرشاه‌ ، نخستين‌ پادشاه‌ مسلمان‌ كشمير، به‌ اسلام‌ گرويدند (همو، ٦٤ ؛ نهاوندي‌،١/ ٢٠٤-٢٠٦). دربارۀ زمان‌ تغيير نام‌ اننت‌ ناگ‌ به‌ اسلام‌آباد آگاهی‌ روشنی‌ در دست‌ نيست‌. گروهی‌ اين‌ تغيير نام‌ را مربوط به دورۀ زمامداري‌ زين‌العابدين‌ (٨٢٠ -٨٧٢ق‌/ ١٤١٧-١٤٦٧م‌) می‌دانند و می‌نويسند كه‌ وي‌ مدرسه‌اي‌ نيز در آنجا تأسيس‌ كرد (حسن‌، ٩٠ ؛ اردو، همانجا).
ناحيۀ اسلام‌ آباد داراي‌ آثار تاريخی‌ از جمله‌ بقاياي‌ پرستشگاه‌ باستانی‌ مارتانده در ٥ كيلومتري‌ شهر است‌. سبك‌ معماري‌ ويژۀ اين‌ بنا كه‌ بيشتر به‌ يونانی‌ شباهت‌ دارد، آن‌ را از ديگر بناهاي‌ هندي‌ متمايز می‌سازد. برخی‌ ديگر از بناهاي‌ تاريخی‌ اسلام‌آباد اينهاست‌: مسجد اسلام‌آباد، قصر تابستانی‌ و باغ‌ اچهول‌ در نزديكی‌ شهر كه‌ به‌ فرمان‌ جهانگير بنا شده‌ است‌ (بورگس‌، ١٦٩ -١٦٨ ؛ سالتوره‌، III/ ٩٢٩؛ ERE, I/ ٧٤١؛ جهانگير، ٣٥٥؛ اردو، ٢/ ٧٠٤).

مآخذ

آفاقی‌، صابر، تعليقات‌ بر راج‌ ترنگينی‌ (همـ )؛
اردو دائرۀ معارف‌ اسلاميه‌، لاهور، ١٣٨٦ق‌/ ١٩٦٦م‌؛
جهانگير گوركانی‌، محمد، جهانگير نامه‌ ( توزك‌ جهانگيري‌ )، به‌ كوشش‌ محمد هاشم‌، تهران‌، ١٣٥٩ش‌؛
راج‌ ترنگينی‌، ترجمۀ محمد شاه‌آبادي‌، به‌ كوشش‌ صابر آفاقی‌، راولپندي‌، ١٩٧٤م‌؛
نهاوندي‌، عبدالباقی‌، مآثر رحيمی‌، به‌ كوشش‌ هدايت‌ حسين‌، كلكته‌، ١٩٢٥م‌؛
نيز:

An Atlas of India, Delhi, ١٩٩٠;
Britannica, ١٩٨٦;
Burgess, J., « Indian Architecture», Research Artilces, ed. V.A. Smith, Lahore, ١٩٧٧;
Dey, N. L. The Geographical Dictionary of Ancient and Mediaeval India, New Delhi, ١٩٨٤;
ERE;
Hasan , M., Kashmir Under the Sulṭāns, Calcutta, ١٩٥٩;
Law, B. Ch., Historical Geography of Ancient India, New Delhi, ١٩٨٤;
Monier - Williams, M., A Sanskrit - English Dictionary, Oxford, ١٩٦٤;
Saletore, R.N., Encyclopaedia of Indian Culture, New Delhi, ١٩٨١.
مجيد سميعی‌