دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٠٦٦ - امریتسار
امریتسار
نویسنده (ها) :
غلامرضا استیفاء قمی
آخرین بروز رسانی :
سه شنبه ٢٠ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اَمْریْتسار، یا امریتسر، امرتسر، مهمترین شهر مذهبی سیكها و مركز شهرستانی به همین نام، واقع در بخش غربی ایالت پنجاب هند. این شهر در ٣٧٨ كیلومتری شمال غرب دهلی نو، در °٣١ و ´٣٧ عرض شمالی و °٧٤ و ´٥٥ طول شرقی، و در سرزمین میان دو رودخانۀ بیاس و راوی، نزدیك مرز پاكستان، در ٤٧ كیلومتری شرق لاهور قرار گرفته است ( آسیاتیكا، I/ ٩٦؛ «اطلس ... »، ١٠٧؛ نیز نک : بریتانیكا، میكرو، I/ ٣٣٠). این شهر كه در ناحیهای جلگهای واقع شده، دارای آب و هوایی نسبتاً خشك است. آب كشاورزی آن بیشتر از كانال آبرسانی «باری دو آب» علیا تأمین میشود (همانجا).
سبب نامگذاری
امریتسار از واژۀ امریتاساراس (سنسكریت) گرفته شده كه به معنای «آب حیات جاودانگی» است و آن اشاره به آب استخر وسیعی دارد كه شهر پیرامون آن بنا شده است و سیكها آن را مقدس میدانند ( بریتانیكا، آسیاتیكا، همانجاها؛ EI٢, I/ ٤٥٤؛ «منابع ... »، ٥٤٠).
تاریخچه
سرگذشت این شهر با تاریخ فرقۀ مذهبی سیك در هم آمیخته است كه به اوایل سدۀ ١٠ ق/ ١٦ م بازمیگردد. در آن زمان بابانانک فرقۀ مذهبی سیك را بنیاد نهاد و جانشینان او گورو (پیشوای روحانی) نامیده شدند (سركار، ٢٤٤؛ شیروانی، ١١٧- ١١٨). بنیانگذار امریتسار، رام داس، چهارمین گورو (٩٨٢- ٩٨٩ ق/ ١٥٧٤-١٥٨١ م) است. وی در زمان اكبرشاه، امپراتور مغولی هند، میزیست و مورد احترام و طرف توجه او بود. اكبرشاه در ٩٨٥ ق/ ١٥٧٧ م، در مجاورت دهكدهای كه به نام گورو، رام داسپور خوانده میشد، قطعه زمین بزرگی به او واگذار كرد. رام داس به قصد برپایی مركزی برای مراسم عبادی سیكها، در این زمین به احداث استخر بزرگی دست زد كه بعدها هستۀ مركزی شهر امریتسار شد (واضح، ٢٣٤-٢٣٥؛ مجومدار، ٤٩٩؛ ERE, I/ ٣٩٩؛ EI١, VII/ ٤١٨؛ «سالنامه ... »، ١٩٨٥ م، ٥٠٩).
به سبب اقدامات رام داس در بنیانگذاری شهر امریتسار و توسعۀ آن بر اراضی مجاور، به این شهر رام داسپور نیز میگویند (EI١؛ آسیاتیكا، همانجاها؛ دی، ٢١٨). گفتنی است كه كارهای ساختمانی و تكمیل استخر بزرگ امریتسار توسط پسر و جانشین رام داس، یعنی ارجان مال كه پنجمین گورو (٩٨٩-١٠١٥ ق/ ١٥٨١-١٦٠٦م) بود، به اتمام رسید (EI٢، ERE آسیاتیكا، همانجاها).
معبد طلایی
شهر امریتسار اهمیت و اشتهار خود را بیشتر مدیون وجود معبد طلایی است كه زیارتگاه اصلی و مهم پیروان فرقۀ مذهبی سیك است ( كلیر ... ، II/ ١٠٦؛ سركار، ٢٤٥؛ ERE, I/ ٤٠٠؛ شیروانی، ١١٦). در شهر امریتسار ٥ استخر آب مقدس وجود دارد. معروفترین آنها، استخر بزرگی است كه به شكل
چهار گوش، و درازای هر ضلع آن ١٥٥ متر است. در میان آن جزیرۀ كوچكی است كه معبد معروف طلایی به دستور ارجان مال در آنجا ساخته شده است. آب این استخر وسیع از كانال «باری دو آب» تأمین میشود ERE, I/ ٣٩٩)؛ سركار، ٢٤٤-٢٤٥). معبد مركزی، هارماندار یا معبد خدا نامیده میشود كه دیوارهای فوقانی و نیز سطح خارجی بام آن با ورقههای طلا پوشانیده شده است. این معبد و صحن آن «دربار صاحب» یا بارگاه مقدس نام دارد، ERE)؛ همانجا).
از طریق گذرگاهی به طول ٦٩ متر و عرض حدود ٥/ ٥ متر كه بر روی استخر احداث شده است، میتوان به معبد راه یافت. این معبد محل نگهداری كتاب مقدس سیكها ( آدای گرانت) است كه هر بامداد آن را با تشریفات با شكوه و خاصی به معبد طلایی میآورند و شامگاه با مراسم مشابهی بازمیگردانند (همانجا؛ سركار، ٢٤٥؛ نیز نک : آسیاتیكا، I/ ٩٦).
در معبد طلایی امریتسار ٦٠٠ كاهن به عنوان دستیار پیشوای روحانی، خدمت میكنند ( كلیر، آسیاتیكا، همانجاها). متصدیان امور معبد شمار بسیاری از مردان هستند (ERE, I/ ٤٠٠) و ریاست عالیۀ آن با فردی سرشناس از فرقۀ سیك است كه توسط دولت منصوب میشود (همانجا). همه ساله گروههای بسیاری از سیكها از نقاط مختلف برای به جای آوردن مراسم مذهبی، به امریتسار روی میآورند ( كلیر، ERE؛ آسیاتیكا، همانجاها).
ضعیف شدن سریع امپراتوری مغولان هند و حملات مكرر احمدشاه ابدالی (دُرّانی)، حاكم افغانستان، به بخشی از هند و به خصوص پنجاب، فرصتی برای سیكها به وجود آورد، تا شهر امریتسار را مركز فعالیتهای ملی خود قرار دهند (EI١, VII/ ٤٢١؛ شیروانی، ١١٨؛ مجومدار، ٧٣٥).
شاهزاده تیمور، پسر احمدشاه ابدالی كه از طرف پدر حاكم پنجاب شده بود، با سیكها دشمنی میورزید؛ ازاینرو، در ١١٦٩ ق/ ١٧٥٦ م به امریتسار حمله، و معبد طلایی را تخریب كرد و استخر معبد را با نخاله انباشت. احمدشاه در ١١٧٦ ق/ ١٧٦٢م پنجمین بار به امریتسار تاخت و خونریزیها كرد و ویرانیها به بار آورد. در ١١٨٠ ق/ ١٧٦٦ م معبدامریتسار بازسازی شد و استحكاماتی در اطراف آن بنا گردید (همانجا؛ ERE؛ آسیاتیكا، همانجاها؛ میل، ١٠٧؛ «برتری ... »،١٣١؛.EI٢, I/ ٤٥٤).
امریتسار یكی از مراكز مهم مبارزات هندیها بر ضد سیاست استعماری انگلستان بوده است. این اعتراضات در گرد همآیی مردم در باغ «جالیان والا»، مجاور معبد طلایی به اوج رسید. در ١٣ آوریل ١٩١٩، به دنبال جلوگیری حكام انگلیسی از ورود مهاتما گاندی به پنجاب و تظاهرات مردم، به دستور فرمانده انگلیسی افراد نظامی به روی مردم آتش گشودند و در این رویداد دست كم ٤٠٠ تن كشته، و شمار بسیاری مجروح شدند (چاند، III/ ٤٧٩-٤٨٠؛ حكمت، ٣٧٥، ٣٧٨؛ میل، ١٥٣؛ مجومدار، ٩٨٤؛ كلیر، II/ ١٠٦).
در دهۀ ١٩٢٠ م، بر اثر اوجگیری مبارزات ملی و طرح مسألۀ كنترل معابد سیكها، درگیریهایی میان سیكها و عوامل دولتی رخ داد كه منجر به ناامنی و آشوب در امریتسار گردید. در دهههای بعد و همزمان با استقلال هند در ١٩٤٧ م/ ١٣٢٦ ش، زمینه برای ایجاد ایالت مستقل سیكها به نام خالصه یا خالصتان (خالستان)، مهیا شد و به سبب درگیریهایی میان مسلمانان، هندوها و سیكها، امریتسار متحمل خسارات و خرابیهای بسیاری گردید («سالنامه»، ١٩٨٥ م، ٥٠٩؛ GSE, I/ ٣٦١).
در دورۀ نخست وزیری ایندیرا گاندی، در نخستین ماههای ١٩٨٤م، در پی فعالیتهای استقلالطلبانۀ افراطیون سیك اغتشاشاتی در امریتسار به وقوع پیوست و به دنبال آن، افراطیون به ذخیره كردن سلاح در معبد طلایی پرداختند. دولت هند در شب ٥ ژوئن ١٩٨٤ م/ ١٦ خرداد ١٣٦٣ش دستور داد نظامیان وارد محوطۀ معبد امریتسار شوند كه با آتش سنگین مدافعان معبد روبهرو گردیدند. مقاومت دو روز بعد، درهم شكست. در این فاجعه ٥٥٤ نفر از مدافعان و اهالی شهر كشته، و ١٢١ نفر زخمی شدند. تلفات نظامیان ٩٢ كشته، و ٢٧٨ مجروح اعلام شد. به دستور ایندیرا گاندی در ٢٥ سپتامبر همان سال، ارتش از معبد طلایی خارج شد («سالنامه»، ١٩٨٥ م، ٥٠٩-٥١٠).
در شهر امریتسار ٣ نهاد مهم و وابسته به معبد طلایی وجود دارد: نخستین آن «اكالبونگا» (سرای جاودان) است كه كتاب مقدس سیكها، شبها در آنجا نگهداری میشود. دومین نهاد، «بابا اتال» است كه ساختمان آن در ١٧٢٩ م شروع گردید و بنای یادبود بابا اتال، پسر گورو هارگوویند (١٦٠٦-١٦٤٥ م) است. سومین نهاد، «تاران تران» است كه در جنوب امریتسار قرار دارد و نمایشگاه و بازار مكارۀ ماهانه در این محل برگذار میشود. بنای یادبود دیگری در مركز شهر امریتسار در ١٩٠٢م ساخته شده كه به «ساراگاری» معروف است (ERE, I/ ٤٠٠).
جمعیت
شهر امریتسار در ابتدای سدۀ ٢٠ م، ٤٢٩‘١٦٢ نفر جمعیت داشت كه ٤٠٪ آنان هندو، ٤٨٪ مسلمان و ١١٪ سیك بودند (همان، I/ ٣٩٩).
در ١٩٢١ م/ ١٣٠٠ ش از كل جمعیت سیكهای هند، ٩٦٪ در شهرستانهای ایالت پنجاب، از جمله در شهر امریتسار زندگی میكردند (EI١, VII/ ٤٢٣). در ١٩٤٧م/ ١٣٢٦ش، در آستانۀ استقلال هند و تقسیم شدن شبهقاره به دو كشور هند و پاكستان، در ایالت پنجاب میان مسلمانان و هندوها نزاع و جدال درگرفت. در نتیجه ایالت پنجاب به دو بخش پنجاب شرقی (متعلق به هند) و پنجاب غربی (متعلق به پاكستان) تقسیم شد. مسلمانان به پنجاب غربی، و سیكها به پنجاب شرقی مهاجرت كردند و بیشتر آنان در امریتسار سكنى گزیدند. از این تاریخ به بعد، تركیب و میزان جمعیت شهر امریتسار، دستخوش تغییر شد (حكمت، ٢٣٠؛ EI٢, I/ ٤٥٤). در ١٩٥١م/ ١٣٣٠ش شهر امریتسار ٣٢٦ هزار نفر ( مایر، II/ ٨٦) و در ١٩٨١م/ ١٣٦٠ش ٨٤٤‘٥٩٤ نفر جمعیت داشت («سالنامه»، ١٩٨٧م، ٦٦٧). در ١٩٨٩ م/ ١٣٦٨ ش جمعیت شهر به ٧٥٦ هزار نفر بالغ گردید («اطلس»، ١٠٨).
ویژگیهای اقتصادی و فرهنگی
امریتسار مركز بازرگانی ایالت پنجاب محسوب میگردد (GSE، نیز ERE، همانجاها؛ آمریكانا، I/ ٥٩١b). در این شهر علاوه بر بازار مكارۀماهانه، دو بازار مكارۀبزرگ به نامهای «بایساكی» و «دیوالی» در بهار و پاییز برگذار میشود و شمار بسیاری از مردم از تمام نقاط شمال هند در آن شركت میكنند (ERE, I/ ٤٠٠) و ازاینرو، میتوان گفت كه شهر دارای موقعیت گردشگری است («دائرةالمعارف ... »، III/ ٩٧). در مواقع عادی، این شهر با تبت، كشمیر، سینگ كیانگ، افغانستان، بلوچستان و برخی كشورهای آسیای مركزی نیز روابط بازرگانی دارد ( كلیر، همانجا؛ میدان لاروس، I/ ٤٧٤). محصولات كشاورزی كه در نواحی مجاور شهر و در سطح شهرستان امریتسار تولید میشود، شامل غلات، حبوبات، نیشكر و پنبه است («اطلس»، ١٠٩؛ «سالنامه»، ١٩٨٥ م، ٥١٠؛ بریتانیكا، میكرو، I/ ٣٣٠).
صنایع كارخانهای و دستی مهم آن نساجی و فرآوردههای دخانی، غذایی و قالیبافی است و نیز تولید پارچههای ابریشمی و شال كه از پشم و كرك ظریف تبتی در بیش از ٤ هزار كارگاه بافته میشود، در آنجا رواج دارد («اطلس»، ١١٠؛ كلیر، II/ ١٠٦؛ حكمت، ٣٥٣؛ آسیاتیكا، I/ ٩٦؛ بریتانیكا، همانجا).
در شهر امریتسار ازجمله نهادهای علمی و آموزشی، دانشكدههای پزشكی، دندانپزشكی، هنر و دانشكدۀ فنی را میتوان نام برد. كالج خالصه نیز در حومۀ شهر تأسیس شده است (EI١, VII/ ٤٢٣؛ بریتانیكا، همانجا).
از دانشمندان و فرهیختگان امریتسار كه در زمینههای شعر و ادب به اشتهار رسیدهاند، میتوان از ابوالكلام آزاد كه به فارسی هم شعر میگفته است، همچنین از انوری، عطا، خواجه عبیدالله متخلص به اختر، محمد اقبال، عبدالرحمان مینایی، عبدالرحمان خاكی، محمدحسین عرشی و غلام مصطفى متخلص به تبسم نام برد (خواجه عبدالرشید، ١٧، ٢٧، ٤٤٣، ٤٤٦- ٤٤٨).
مآخذ
حكمت، علیاصغر، سرزمین هند، تهران، ١٣٣٧ش؛
خواجه عبدالرشید، تذكرۀ شعرای پنجاب، لاهور، ١٣٤٦ ش؛
شیروانی، زینالعابدین، بستان السیاحة، تهران، ١٣١٥ ق؛
میل، پیر، تاریخ هند، ترجمۀ حسین عریضی، تهران، ١٣٣٦ ش؛
واضح، مباركالله، تاریخ ارادت خان، به كوشش غلامرسول مهر، لاهور، ١٩٧١ م؛
نیز:
Americana;
An Atlas of India, Delhi, ١٩٩٠;
Asiatica;
Britannica, ١٩٧٨;
Britannica, Book of the Year, Chicago;
Chand, T., History of the Freedom Movement in India, Lahore, Book Traders;
Collier's Encyclopedia, London, ١٩٨٦;
Dey, N. L., The Geographical Dictionary of Ancient and Medieval India, Oriental Reprint;
EI١;
EI٢;
ERE;
GSE;
Majumdar, R. C., An Advanced History of India, London, ١٩٥٨;
The Maratha Supremacy, Bombay, ١٩٧٧;
Meydan Larousse, Istanbul, ١٩٨٧;
Meyer;
Sarkar, J., «Aurangzib», The Cambridge History of India, New Delhi, ١٩٨٧, vol. IV;
Sources of Indian Tradition, Delhi, ١٩٧٢;
Türkiye diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩١.
غلامرضا استیفاء