آزادْوار، یا آزاذْوار یا اَزادْوار، یکی از آبادیهای دهستان پایین جوین، از بخش جغتای شهرستان سبزوار، از استان خراسان (سازمان برنامه و بودجه، ٢١ / ١٦٥). آزادوار در °٥٦ و ´٤٢ (فرهنگ آبادیهای کشور: ´٣٩) طول شرقی و °٣٦ و ´٤٥ عرض شمالی در فاصلۀ یک کیلومتری شمال راه‌آهن تهران ـ مشهد، ٥ کیلومتری ایستگاه آزادوَر، ٤٠ کیلومتری بخش جغتای و ١٥٠ کیلومتری شهر سبزوار واقع است و از شمال به کوه مراد، از شرق به جلیل‌آباد و ایستگاه راه‌آهن آزادوَر، از جنوب به کوه درخت بید و از غرب به عبدل‌آباد محدود می‌شود. این آبادی و ایستگاه آزادور و آبادیهای مجاور آنها در دره‌ای شرقی غربی به عرض تقریبی ٧ تا ١٢ کمـ ، میان کوههای ساتیل‌موش (به ارتفاع ١٢١٣ متر) و مراد (به ارتفاع ١٢٦٥ متر) در شمال و کوههای کمرسرخ، درخت بید و قره‌چشمه (به ارتفاع ١٥٧٥ متر) در جنوب واقع شده‌اند. رودخانۀ جوین (کالِ شور) در شمال این دره و زمینهای زراعتی آبادیهای واقع در آن و در جنوب کوههای ساتیل‌موش و مراد و به موازات آنها، از شرق به غرب، جریان دارد و یک رشته قنات که از دامنۀ کوه مراد، از شمال غربی به جنوب شرقی جاری است، از آزادوار می‌گذرد (سازمان جغرافیایی کشور، نقشۀ عملیات مشترک؛ جهادسازندگی، فرهنگ اجتماعی، ٢٠٣؛ همان، فرهنگ اقتصادی، ٢٠٣).

سابقۀ تاریخی

به گفتۀ بلاذری (د ٢٧٩ق / ٨٩٢ م) در ٢٨ یا به قولی ٢٩ق / ٦٤٩ یا ٦٥٠م عثمان بن عفان ولایت بصره به عبدالله بن عامربن کُریز داد. عبدالله خود به جنگ خراسان شد. در خراسان ابوسالم یزید بن یزید جرشی را به فتح نیشابور گسیل کرد. ابوسالم پس از گشودن نیشابور جوین را نیز گشود و بردۀ بسیارگرفت (صص ١٥٨- ١٥٩، قس: یعقوبی، ٢ / ٥٩). حاکم نیشابوری (د ٤٠٥ق / ١٠٥٨م) «به نقل صحیح از ثقات» می‌نویسد: «عبدالله بن عامر سرعت نمود و سعی فرمود و عن‌قریب به آزادوار جوین نزول کرد» (ص ١٢٥) و گردیزی در حدود ٤٤٢ق / ١٠٥٠م نوشته است: «بعضی گویند ]ابن عامر[ به قومس آمد و پس به گویان ](جوین)[ آمد و آنجا مقام کرد و ]از[ آنجا به آزادوار آمد و صلح کرد و ... به نیشابور آمد ... اندرسنۀ تسع و عشرین» (ص ٢٢٧).
متون تاریخی و جغرافیایی تا پیش از یورش مغول و ویران شدن نیشابور و توابع آن (٦١٨ق / ١٢٢١م) خبر از آبادانی بسیار آزادوار می‌دهند: اصطخری و ابن‌حوقل از آزادوار به عنوان یکی از شهرهای نیشابور چون بوزجان، زوزَن، ترشیز و سبزوار یاد می‌کنند (مسالک‌الممالک، ٢٥٧، صورة‌الارض، ١٦). مقدسی (نیمۀ دوم سدۀ ٤ق / ١٠م) نیز آزادوار را «شهرِ» گویان (مرکز جوین) می‌خواند و آن را آباد و پرجمعیت و حاصلخیز توصیف می‌کند (ص ٤٦٥)، و حدودالعالم آن را «شهرکی» توصیف می‌کند «در بیابان با نعمت بسیار و بر راه گرگان» (ص ٨٩). جوینی می‌نویسد که جد پدرش در ٥٨٨ ق / ١١٩٢م در این قصبه به خدمت سلطان تکش خوارزمشاه رسید (٢ / ٢٨). یاقوت که خود این «شهرک» را دیده است می‌نویسد: آزادوار قصبۀ کورۀ جوین، از اعمال نیشابور و نخستین بخش این کوره از سوی ری است؛ و زمانی که من آن را دیدم، آباد و پرجمعیت و دارای بازار و مساجد بود و در بیرون آن یکی از بازرگانان رهگذر کاروانسرایی بزرگ ساخته است (معجم‌البلدان، ١ / ٢٣٠-٢٣١).
بنابر اطلاعاتی که از این مآخذ به دست می‌آید می‌توان احتمال داد که شهرت و اهمیت آزادوار در این دوران بیشتر به سبب واقع شدن آن بر سر راه ارتباطی ری، خراسان و گرگان بوده است. لسترنج از دو راه ارتباطی بسطام (در ایالت قومس) و نیشابور سخن می‌گوید: یکی راهِ نزدیکترِ چاپاری در امتداد کویر که از سبزوار می‌گذشت، دیگری راهِ دورتر کاروان‌رو که دشت جوین و آبادیهای آن، ازجمله آزادوار، در مسیر آن بود (ص ٤١٧؛ نک‌ : مؤیدثابتی، ٢٢٠). از منابع کهن و نیز مطالعات جدید برمی‌آید که راه دوم باید همان راه ابریشم باشد که از آزادوار نیز می‌گذشته است (ناصرخسرو، صص ٣-٤؛ حکمت، ١٤٥٧). با اینکه پس از یورش مغول آزادوار همچنان موقعیت ارتباطی خود را داشته است (گابریل، ٢٩٥)، ولی تا مدتها آبادانی پیشین را باز نیافت. مستوفی در ٧٤٠ق / ١٣٣٩م از آن به‌عنوان «دیه آزادوار» یاد می‌کند (ص ١٧٤). با این‌همه بایست در دورۀ صفوی جایی نسبتاً آبادان بوده باشد، زیرا نام آن در کنار حاکم‌نشینهای دیگری چون ابیورد، نسا، اسفراین و تربت آمده و مبلغ مالیات پرداختی آن به «بیگلربیگی مشهد مقدس» ١٣٩ تومان و ٥٣٠‘ ٣ دینار بوده است (باستانی پاریزی، ١٩٣). به نظر نمی‌رسد که آزادوار در دورۀ قاجار از آبادی و اهمیت برخوردار بوده باشد و آنچه اعتمادالسلطنه دربارۀ آن نوشته است (ص ٢٦)، چیزی جز ترجمۀ مطالب یاقوت (د ٦٢٦ ق / ١٢٢٩م) در ذیل آزادوار نیست (نک‌ : معجم‌البلدان، ١ / ٢٣٠-٢٣١).
شخصیتها و دانشمندان مشهوری از این سرزمین برخاسته‌اند: ١. ابوعبدالله محمد بن حفص بن محمد بن یزید شعرانی آزادواری، شیخ ثقه (د ٣١٣ق / ٩٢٥م)؛ ٢. ابراهیم بن عبدالرحمن بن سهل آزادواری (سدۀ ٤ق / ١٠م)؛ ٣. ابوموسى هارون بن محمد آزادواری جوینی، ادیب و فقیه (زنده تا ٣١٠ق / ٩٢٢م)، (سمعانی، ١ / ٧٦-٧٧)؛ ٤. امام‌الحرمین، عبدالملک بن عبدالله نیشابوری (٤١٩-٤٨٧ق / ١٠٢٩-١٠٨٦م)، (یاقوت، المشترک، ١١٦)؛ ٥. ابوالعباس محمود بن محمد آزادواری؛ ٦. ابوحامد احمد بن محمد آزادواری، (یاقوت، معجم‌البلدان، ١ / ٢٣١)؛ ٧. بهاءالدین محمد جوینی (د ٦٧٨ ق / ١٢٧٩م)؛ ٨. علاءالدین عطاملک جوینی، مؤلف تاریخ جهانگشای (٦٢٣-٦٨١ ق / ١٢٢٦-١٢٨٢م)؛ ٩. خواجه شمس‌الدین محمد جوینی، صاحب دیوان (د ٦٨٣ ق / ١٢٨٤م)، (دولتشاه، ٨٣).

وضع کنونی

آزادوار اکنون دهی است با ١٧٤ خانوار جمعیت و ١٧٤ واحد مسکونی که بیشتر اهالی آن به زراعت، باغداری و کارگری ساده اشتغال دارند. یک رشته قنات، ٣ چاه عمیق و یک چاه نیمه‌عمیق منابع آب کشاورزی آنهاست. گندم (٦٠٠ هکتار)، جو (١٥٠ هکتار) و چغندر قند (١٥٠ هکتار) مهمترین فرآورده‌های زراعتی آنجاست. دامداری نیز در کنار کشاورزی معمول است (٥١٠ گاو و گوساله، ٠٠٠‘١٢ گوسفند و بره و ٠٠٠‘٦ بز و بزغاله). این آبادی دارای برق، یک حمام، یک دبستان و یک مسجد است (جهاد سازندگی، فرهنگ اقتصادی، ٢٠٣-٢٠٤؛ همان، فرهنگ اجتماعی، ٢٠٣). مقبرۀ سیدحسن غزنوی، ملقب به اشرف (د ٥٦٥ ق / ١١٧٠م)، شاعر روزگار مسعود بن ابراهیم و بهرامشاه غزنوی، با گنبد و ایوان نسبتاً بلند و ایوانچه‌های دوطبقه‌اش بزرگ‌ترین بنا و تنها اثر تاریخی آزادوار است. این بقعه موقوفاتی دارد و زیارتگاه مردم آبادیهای منطقه است (مؤید ثابتی، ٢٢١؛ مولوی، ٩٤).
آزادوار از طریق ایستگاه آزادوَر با راه‌آهن تهران ـ مشهد ارتباط می‌یابد. این دستگاه اکنون با ١٠٠ خانوار جمعیت و ١٠٠ واحد مسکونی یکی از ٩ آبادی دهستان پایین جوین است که دارای برق، آب لوله‌کشی، ٣ حمام، درمانگاه، یک دبستان و مدرسۀ راهنمایی و مسجد، صندوق پست و تلفن است، و اهالی آنجا بیشتر به خدمات دولتی، و گروهی نیز به دامداری اشتغال دارند (جهاد سازندگی، فرهنگ اقتصادی، ٢٠٣؛ همان، فرهنگ اجتماعی، ٢٠٣).

مآخذ

ابن حوقل، ابوالقاسم محمد، صورةالارض، ترجمۀ جعفر شعار، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ١٣٤٥ش؛
ابوالفداء، اسماعیل، تقویم البلدان، به کوشش رنو و دوسلان، پاریس، ١٨٤٠م؛
اصطخری، ابراهیم، مسالک‌الممالک، لیدن، ١٩٢٧م؛
اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان، مرآت‌البلدان، تهران، ١٢٩٤ق؛
ایرانشهر، تهران، کمیسیون ملی یونسکو در ایران، ١٣٤٣ش؛
باستانی پاریزی، محمدابراهیم، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران، صفی علیشاه، ١٣٦٢ش؛
بلاذری، احمد بن یحیى، فتوح‌البلدان، ترجمۀ آذرتاش آذرنوش، تهران، سروش، ١٣٦٤ش؛
جوینی، عطاملک، تاریخ جهانگشا، به کوشش محمد قزوینی، لیدن، ١٣٢٩ق / ١٩١١م؛
جهاد سازندگی، فرهنگ اجتماعی، تهران، وزارت ارشاد اسلامی، ١٣٦٣ش؛
همان، فرهنگ اقتصادی، تهران، وزارت ارشاد اسلامی، ١٣٦٣ش؛
حاکم نیشابوری، محمدبن عبدالله، تاریخ نیشابور، تلخیص خلیفۀ نیشابوری، به کوشش بهمن کریمی، تهران، ابن‌سینا، ١٣٣٩ش؛
حدودالعالم، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، طهوری، ١٣٦٢ش؛
دولتشاه سمرقندی، تذکرةالشعراء، به کوشش محمد رمضانی، تهران، ١٣٣٨ش؛
سازمان جغرافیایی کشور، نقشۀ عملیات مشترک، تهران، ١٣٥٤ش، میامی، NJ٤٠-٤١؛
سازمان برنامه و بودجه، فرهنگ آبادیهای کشور، تهران، ١٣٦١ش؛
سمعانی، عبدالکریم، الانساب، حیدرآباد دکن، مطبعه دائرةالمعارف العثمانیة، ١٣٨٢ق / ١٩٦٢م؛
گابریل آلفونس، تحقیقات جغرافیایی راجع به ایران، ترجمۀ فتحعلی خواجه‌نوری، تهران، ابن‌سینا، ١٣٤٨ش؛
گردیزی، عبدالحی بن ضحاک، تاریخ، به کوشش عبدالحی حبیبی، تهران، دنیای کتاب، ١٣٦٣ش؛
لسترنج، گای، سرزمینهای خلافت شرقی، ترجمۀ محمود عرفان، تهران، علمی و فرهنگی، ١٣٦٤ش؛
مؤید ثابتی، علی، تاریخ نیشابور، تهران، انجمن آثار ملی، ١٣٥٥ش؛
مستوفی، حمدالله، نزهةالقلوب، به کوشش گای لسترنج، لیدن، ١٣٣١ق؛
مقدسی، محمد بن احمد، احسن‌التقاسیم، ترجمۀ علینقی منزوی، تهران، شرکت مؤلفان و مترجمان ایران، تهران، ١٣٦١ش؛
مولوی، عبدالحمید، آثار باستانی خراسان، تهران، انجمن آثار ملی، ١٣٥٤ش؛
همو، «آثار تاریخی و رجال جوین»، نامۀ آستان قدس، مشهد، س ٧، شم‌ ٢ (بهمن ١٣٤٦ش)؛
ناصرخسرو، معین‌الدین، سفرنامه، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، زوار، ١٣٥٦ش؛
یاقوت حموی، ابوعبدالله، المشترک، به کوشش ف. ووستنفلد، گوتینگن، ١٨٤٦م؛
همو، معجم‌البلدان، به کوشش ف. ووستنفلد، لایپزیک، ١٨٦٦-١٨٧٠م؛
یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب، تاریخ، ترجمۀ ابراهیم آیتی بیرجندی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ١٣٥٦ش.

هادی عالم‌زاده