دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦٠٨ - اسکو
اسکو
نویسنده (ها) :
مژگان نظامی
آخرین بروز رسانی :
دوشنبه ١٩ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اُسْكو، بخش و شهری در استان آذربایجان شرقی.
بخش اسكو
یكی از بخشهای سهگانۀ شهرستان تبریز كه در جنوب شرقی آن قرار گرفته است. این بخش از شمال و شرق به بخش مركزی، از شمال غرب به شهرستان شبستر، از جنوب به بخش آذرشهر و از جنوب شرقی به شهرستانهای هشترود و مراغه و از غرب به دریاچۀ ارومیه محدود میشود ( آمارنامه...، ٣٣). مساحت آن بالغ بر ٣/ ٦٤٨ ،١كمـ ٢، و دارای ٥ دهستان به نامهای شوركات جنوبی، شوركات شمالی، باویل، سهند و گُنبرف است و مجموعاً ٥٩ آبادی دارد (همان، ٣٢). همچنین افزون بر شهر اسكو (مركز بخش)، شهرهای ایلخچی و خسروشهر (خسروشاه) نیز در این بخش قرار دارند ( فرهنگ آبادیها...، ١٤).
بخش اسكو در دامنۀ شمال غرب رشته كوه سهند میان دو واحد مرفولوژیك آتشفشان سهند و حوضۀ رودخانۀ آجی چای (تلخه رود) متعلق به حوضۀ آبریز دریاچۀ ارومیه قرار گرفته است (نك : نقشۀ عملیات...). از لحاظ زمین شناختی این ناحیه عمدتاً از توف، ماسه سنگ، سیلستون و كنگلومرا به وجود آمده است (نك : نقشۀ زمین شناسی...). در قسمتی از این بخش، بر اثر فرسایش دامنۀ سهند هرمهای طبیعی متعددی به وجود آمده است كه اهالی با به كارگیری نوعی معماری صخرهای، از آنها به عنوان زیستگاه استفاده میكنند. این مسكنهای روستایی در ٢٠ كیلومتری شمال شرق اسكو (مركز بخش) روستای كندوان را تشكیل میدهند (نك : همایون، ١).
وجود چشمههای آب معدنی مؤید فعالیت آتشفشانی سهند در این بخش است. به نظر میرسد كه آخرین حركات و جا به جایی گسل تبریز كه در فوران آتشفشانی پلیوكواترنر سهند تأثیر داشته، در ایجاد این چشمهها و فعال شدن شكستگیهای اطراف آن مؤثر بوده است (درویش زاده، ١٦٣). از چشمههای آب معدنی واقع در این بخش برای درمان برخی از بیماریها استفاده میشود ( جغرافیای كامل...، ١/ ١٨٧؛ همایون، ١٦).
آب و هوای بخش اسكو در قسمتهای دامنهای سرد و در قسمتهای دشتی معتدل است ( فرهنگ جغرافیایی...، ٤/ ٢١). معدل بارش سالانه در دورۀ ٩ ساله از ١٩٧٥ تا ١٩٨٣م در ایستگاه اسكو ٢٨٩ میلی متر برآورد شده است (نك : سالنامۀ آماری...، جم ).
رودخانۀ اسكو به عنوان بخشی از حوضۀ آبگیر سهند از دامنۀ شمالی سلطان داغی از رشته كوههای سهند سرچشمه میگیرد و پس از تلاقی با رودخانۀ كندوان در نزدیكی روستای كهنمو از نزدیكی اسكو (مركز بخش) گذشته، زمینهای باویل و خسروشهر را آبیاری میكند؛ آنگاه جادۀ تبریز - میاندوآب را قطع كرده، به سوی غرب جاری میشود. تنها در مواقع سیلابی و ریزشهای پیاپی در فصول پاییز و بهار، آب آن به رودخانۀ آجی چای پیوسته، به دریاچۀ ارومیه میریزد (هویدا، ١٤٧).
در ارتفاعات سهند، واقع در جنوب بخش، مراتع مناسبی برای چرای دام دامداران محلی و برخی از كوچ نشینان یافت میشود (خاماچی، ٢٠٤). درۀ اسكو و باویل در دامنۀ سهند از آبادترین مراكز كشاورزی آذربایجان به شمار میآید كه از حدود كهنمو تا خسروشهر امتداد یافته است (هویدا، همانجا).
بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسكن ١٣٦٥ش، جمعیت روستایی بخش اسكو ٣١٠ ،٥٦نفر ( ٠٦٤ ،١٠خانوار) گزارش شده كه از آن میان، ٧٨٠ ،٢٨نفر را مردان و ٥٣٠ ،٢٧نفر را زنان تشكیل میدادهاند ( فرهنگ روستایی، ٦٥). مهمترین این روستاها عبارتند از باویل علیا و سفلی، میلان، كندوان، خَسرق، كهنمو، اسكندان و فسقندیس (خاماچی، ٢٠٥). ساكنان بخش بیشتر به فعالیتهای زراعی، باغداری، دامداری، پرورش زنبور عسل اشتغال دارند ( فرهنگ روستایی، ١٣٦) و همچنین به خدمات دولتی و كارگری میپردازند.
غلات، صیفی و میوه از محصولات این بخش است و مراكزی چون ایلخچی و خسروشهر نیز از نظر تولید پیاز بسیار اهمیت دارند. بیشتر محصولات زراعی و دامی این بخش به خارج از آن به خصوص به تبریز صادر میشود ( جغرافیای كامل، همانجا؛ خاماچی، ٢٠٥، ٢٠٦). هفته بازارهای روستایی مانند پنجشنبه بازار اسكو و سه شنبه بازار خسروشهر در اقتصاد روستایی بخش اسكو اهمیت فراوان دارند (همانجا). شمار دام موجود در این بخش ٦٢٧ ،٩٧رأس گوسفند و بره، ٤٢٨ ،٤٤رأس بز و بزغاله و ٩٠٥ ،١٣رأس گاو و گوساله گزارش شده است ( فرهنگ روستایی، ١٦٠). صنایع دستی، شامل بافت حریر، ابریشم (كلاغی) و دیگر انواع پارچه در این بخش متداول است. اخیراً استفاده از ماشین جایگزین روشهای سنتی شده، و این خود عامل بیكاری و مهاجرت عدهای از ساكنان این بخش بوده است ( جغرافیای كامل، ١/ ١٨٨). از نظر امكانات آموزشی و فرهنگی این بخش دارای ٥٢ دبستان، ١١ مدرسۀ راهنمایی، ١ دبیرستان و ٣ كتابخانۀ عمومی است ( فرهنگ روستایی، ١٨٤). بخش اسكو دارای ١ مركز بهداشتی و درمانی، ١١ خانۀ بهداشت و ١ داروخانه است (همان، ٢٠٨). تأسیسات مذهبی این بخش شامل ٥١ مسجد، ٨ تكیه و حسینیه و ٦ امامزاده است (همان، ٢٥٦).
در روستاهای تابع این بخش، مزار بسیاری از بزرگان و مشایخ را میتوان یافت (ابن كربلایی، ٥٦ به بعد؛ حشری، ١٥٩ به بعد). شیوۀ حجاری سنگ قبرها نشان میدهد كه در برخی از روستاها گرایشی به تصوف معمول بوده است (كارنگ، ١/ ٦٠٩). در قلۀ كوه سلطان داغی گورستانی كهن وجود دارد كه به نام آرامگاه حسام الدین فرقد مشهور و زیارتگاه است. گفته میشود كه این كوه به نام سلطان حسامالدین فرقد، سلطان داغی نامیده شده است (خاماچی، ٢٠٧).
شهر اسكو
این شهر در جنوب غرب تبریز (مركز استان) قرار گرفته است و به وسیلۀ جادهای به طول ٨ كم نخست به خسروشهر و سپس به جادۀ ارتباطی تبریز - مراغه میپیوندد (نك : نقشۀ سیاحتی...؛ جغرافیای كامل، ١/ ١٨٧).
اسكو با ٤٦ و ٧ طول جغرافیایی و ٥٥ و ٧ عرض جغرافیایی، در ارتفاع ٥٢٠ ،١متری از سطح دریا قرار دارد (پاپلی، ٥٨). این شهر در دامنۀ رشته كوه سهند و در شمال غرب آن قرار گرفته، و از ٣ طرف به وسیلۀ دامنههای آن محصور شده است (نك : نقشۀ عملیات).
محققان اسكو را با اوشكایای كهن یكی میدانند (آروتونیان، ٢١٥ ,٤٨ ؛ دیاكونف، ٢١٦). چنانكه از مآخذ آشوری بر میآید، اوشكایا شهری دارای قلعه بوده كه در شرق دریاچۀ ارومیه و در دامنۀ كوه سهند قرار داشته است (نك : آروتونیان، همانجاها). ضخامت باروی این دژ ٨ ذرع گزارش شده است (هرتسفلد، ١٢). محققان معتقدند كه جایی به نام اوشكایا در ناحیۀ خورخور كه در كتیبۀ اَرگیشتی اول در شرح لشكركشی سال دهم وی (٧٧٧ ق م) آمده است، همان اوشكایا در مآخذ آشوری است (آروتونیان، ٤٨). بر اساس سنگ نوشتههای متعلق به شاه آشور سارگِن دوم (٧٢٢ ق م)، در جریان حملۀ وی به حدود اورارتو، اوشكایا كه در آن هنگام دژ مرزی اورارتو بود، بدون پیكار به تصرف آشوریان درآمد و با شمار دیگری از روستاهای پیرامون آن به آتش كشیده شد (دیاكونف، همانجا). پس از آن نامی از اوشكایا در منابع دیده نمیشود. در دورۀ اسلامی، حمدالله مستوفی در نزهۀ القلوب از اسكو به عنوان یكی از آبادیهای بزرگ ناحیۀ باویل رود و در كنار باویل، خسروشاه، میلان و فسقندیس نام میبرد كه در ٤ فرسنگی تبریز قرار داشته است (ص ٩٠). در عالم آرای نادری اسكو از نقاط آباد آذربایجان معرفی شده است (مروی، ٢/ ٦٦٤). در جنبش مشروطه، مردم اسكو در كنار مردم تبریز با قوای دولتی و قزاقان روس به مبارزه برخاستند (صفایی، ٣٩٩).
بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسكن، در ١٣٥٥ش شهر اسكو ٠٤٣ ،١١نفر ( ٤٨٨ ،٢خانوار) و در ١٣٦٥ش، ٧٦١ ،١٣ نفر (١٩١ ،٣ خانوار) جمعیت داشته است كه نسبت به سال ١٣٥٥ش، ٢/ ٢ درصد افزایش نشان میدهد. بر اساس آمار ارائه شده در ١٣٧٠ش، جمعیت شهر اسكو با ٩١/ ٠ درصد افزایش نسبت به سال ١٣٦٥ش، بالغ بر ٤١٧ ،٣ خانوار ( ٤٠١ ،١٤ نفر) است ( آمارنامه، ٩٥).
بنای نخستین مدرسه در این شهر در ١٣٣٨ق و توسط سیدرضا اسكویی گزارش شده است (خاماچی، ٢٠٥). از علما و بزرگان منسوب به این شهر میتوان از امیر ابوالقاسم اسكویی، نجم الدین محمد اسكویی، موسی بن محمد باقر حائری اسكویی و محمدباقر بن محمد سلیم قراجه داغی اسكویی نام برد (ابن كربلایی، ٢/ ٥٦، ٥٨؛ دایرۀ المعارف تشیع ). بناهای تاریخی این شهر عبارتند از مقبرۀ سیدحسین ابن سید عبدالغفار اسكویی، مقبرۀ پیر حیدر، مزار الله بندهای، مسجد پایتخت (تجدید بنا: ١٠٦١ق) و مسجد جامع اسكو كه از نظر سبك معماری مربوط به دورۀ صفویه است (خاماچی، ٢٠٧).
مآخذ
آمارنامۀ استان آذربایجان شرقی (١٣٧١ش)، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٧٣ش؛
ابن كربلایی، حافظ حسین، روضات الجنان، بهكوشش جعفر سلطان القرائی، تهران، ١٣٤٩ش؛
پاپلی یزدی، محمدحسین، فرهنگ آبادیها و مكانهای مذهبی كشور، مشهد، ١٣٦٧ش؛
جغرافیای كامل ایران، وزارت آموزش و پرورش، تهران، ١٣٦٦ش؛
حشری تبریزی، محمدامین، روضۀ اطهار، به كوشش عزیز دولت آبادی، تبریز، ١٣٧١ش؛
حمدالله مستوفی، نزهۀالقلوب، بهكوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ١٣٣٦ش؛
خاماچی، بهروز، فرهنگ جغرافیای آذربایجان شرقی، تهران، ١٣٧٠ش؛
دایرۀ المعارف تشیع، بهكوشش احمد صدرحاج سیدجوادی و دیگران، تهران، ١٣٦٦ش به بعد؛
درویش زاده، علی، زمین شناسی ایران، تهران، ١٣٧٠ش؛
سالنامۀ آماری هواشناسی (١٩٧٥-١٩٨٣م)، سازمان هواشناسی كشور، وزارت راه و ترابری، تهران، ١٣٦١-١٣٦٦ش؛
صفایی، ابراهیم، رهبران مشروطه، تهران، ١٣٦٦ش؛
فرهنگ آبادیهای كشور (١٣٦٥ش)، شهرستان تبریز، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦٨ش؛
فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، استان ٣ و ٤ آذربایجان، دایرۀ جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ١٣٣٠ش؛
فرهنگ روستایی (١٣٦٥ش)، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦٩ش؛
كارنگ، عبدالعلی، آثار باستانی آذربایجان (آثار و ابنیۀ تاریخی شهرستان تبریز)، تبریز، ١٣٥١ش؛
مروی، محمد كاظم، عالم آرای نادری، به كوشش محمد امین ریاحی، تهران، ١٣٦٤ش؛
نقشۀ زمینشناسی ارومیه، سازمان زمینشناسی كشور، تهران، ١٣٦٦ش؛
نقشۀ سیاحتی استان آذربایجان شرقی، ادارۀ كل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان آذربایجان شرقی؛
نقشۀ عملیات مشترك ارومیه، سازمان جغرافیایی كشور، تهران، ١٣٥٣ش؛
همایون، غلامعلی، «روستای كندوان»، بررسیهای تاریخی، تهران، ١٣٥٦ش، س ١٢، شم ١؛
هویدا، رحیم، جغرافیای طبیعی آذربایجان، تبریز، ١٣٥٢ش؛
نیز:
Arutyunyan, N. V. , Toponimika Urartu, Erevan, ١٩٨٥ , vol. I;
Dyakonov, I. M., Istoriya Midii, Moscow/ Leningrad, ١٩٥٦;
Herzfeld, E.E., Archaeological History of Iran, London, ١٩٣٥.
مژگان نظامی