این‌ شهرستان‌ از شمال‌ به‌ جمهوری‌ آذربایجان‌، از جنوب‌ شرقی‌ به‌ شهرستان‌ بیله‌ سوار، از جنوب‌ به‌ شهرستان‌ گِرمی‌ و از غرب‌ به‌ شهرستان‌ كلیبر (در استان‌ آذربایجان‌ شرقی‌) محدود است‌ (نقشه‌). این‌ شهرستان‌ از دو بخش‌ مركزی‌ و اصلاندوز، دو شهر به‌ نامهای‌ پارس‌آباد و اصلاندوز و ٥ دهستان‌ تشكیل‌ شده‌ است‌ ( نشریه‌ ... ، ٨). شهرستان‌ پارس‌آباد تا خرداد ١٣٧٠ش‌ یكی‌ از بخشهای‌ شهرستان‌ مغان‌ در آذربایجان‌ شرقی‌ بود (فرهنگ‌ ... ، ٣ / ٤١)، اما در ١٣٧٢ش‌ پس‌ از تشكیل‌ استان‌ اردبیل‌، در شمار یكی‌ از شهرستانهای‌ این‌ استان‌ درآمد (زنده‌ دل‌، ٣ / ٢٦؛ نک‌ : ه‌ د، اردبیل‌).
این‌ شهرستان‌ جلگه‌ای‌ و دشتی‌ است‌ و ارتفاعات‌ قابل‌ ملاحظه‌ای‌ ندارد. بلندترین‌ نقطۀ آن‌ قلۀ اصلاندوز با ٦٥٠ متر ارتفاع‌ (جعفری‌، كوهها...، ٦٥) است‌؛ تپۀ نادری‌ نیز كه‌ در ١١٤٨ق‌ نادرشاه‌ افشار در آنجا تاج‌گذاری‌ نمود، در این‌ شهرستان‌ قرار دارد (خاماچی‌، ٢٤٩؛ افشار، ١ / ٣٥١؛ نک‌ : خلیلی‌، ٤٦٦). رود ارس‌ كه‌ بین‌ ایران‌ و جمهوری‌ آذربایجان‌ واقع‌ است‌ و از كوههای‌ بینگول‌ داغ‌ تركیه‌ سرچشمه‌ می‌گیرد، پس‌ از آنكه‌ زمینهای‌ كشاورزی‌ این‌ شهرستان‌ را به‌ وسیلۀ كانالهای‌ تعبیه‌ شده‌ در سد میل‌ ـ مغان‌ آبیاری‌ می‌كند، به‌ دریای‌ خزر می‌ریزد (جعفری‌، رودها ... ، ١٠٤؛ خاماچی‌، همانجا). هوای‌ پارس‌آباد در تابستانها گرم‌، و در زمستانها معتدل‌ و مطبوع‌ است‌ (همو، ٢٤٨). زمستانهای‌ ملایم‌ این‌ منطقه‌ سبب‌ شده‌ است‌ كه‌ ایلهای‌ متعددی‌ از جمله‌ شاهسون‌ و ارسباران‌، قشلاق‌ خود را در این‌ منطقه‌ سپری‌ كنند (نک‌ : شهبازی‌، ١٤٠).
اقتصاد شهرستان‌ پارس‌آباد بر كشاورزی‌، دامداری‌ و تولید برخی‌ كالاهای‌ صنعتی‌ استوار است‌. این‌ شهرستان‌ به‌ سبب‌ دارا بودن‌ آب‌ و هوای ‌مساعد و اراضی‌ حاصل‌خیز، از قطبهای‌ كشاورزی‌ استان ‌اردبیل‌ به‌شمار می‌رود. كشت‌ كاری‌ در پارس‌آباد به‌ دو طریق‌ آبی‌ و دیمی‌ صورت‌ می‌گیرد ( فرهنگ‌، همانجا). از عمده‌ترین‌ فرآورده‌های‌ كشاورزی‌ این‌ منطقه‌ غلات‌، پنبه‌، چغندرقند، دانه‌های‌ روغنی‌، علوفه‌ و محصولات‌ جالیزی‌ و اقسام‌ میوه‌هاست‌ (خاماچی‌، ٢٥٠). دامداری‌ نیز در پارس‌آباد به‌ سبب‌ غنی‌ بودن‌ مراتع‌ رونق‌ فراوان‌ دارد ( فرهنگ‌، ٣ / ٤١-٤٢).
این‌ شهرستان‌ با داشتن‌ دو سردخانه‌ دومین‌ تولیدكنندۀ گوشت‌ قرمز در استان‌ اردبیل‌ است‌ (نک‌ : آمارنامه‌ ... ، ٣٣٥). از صنایع‌ مهم‌ آن‌ می‌توان‌ كارخانه‌های‌ وابسته‌ به‌ سازمان‌ كشت‌ و صنعت‌، كارخانه‌های‌ قند، پنبه‌ پاك‌كنی‌، كمپوت‌ و مرباسازی‌ و كارخانۀ تولید لبنیات‌ را برشمرد (خاماچی‌، همانجا).
بنابر سرشماری‌ ١٣٧٥ش‌ جمعیت‌ این‌ شهرستان‌ ٨٨٧‘١٣٨ نفر بوده‌ است‌ كه‌ ٣٢٣‘٦٣ نفر از آنان‌ ساكن‌ مناطق‌ شهری‌، ٣٠٩‘٧٣ نفر ساكن‌ مناطق‌ روستایی‌ و بقیه‌ كوچنده‌ بوده‌اند ( سرشماری‌، شناسنامه‌، یازده‌). اهالی‌ این‌ منطقه‌ به‌ زبان‌ تركی‌ سخن‌ می‌گویند ( فرهنگ‌،٣ / ٤١؛ صفری‌، ٢ / ٦٢).

شهر پارس‌آباد

این‌ شهر كه‌ مركز شهرستان‌ پارس‌آباد است‌، در °٤٧ و ´٥٥ طول‌ شرقی‌ و °٣٩ و ´٣٩ عرض‌ شمالی‌ (پاپلی‌، ١٢١) و در ارتفاع‌ حدود ٧٠ متری‌ از سطح‌ دریا (جعفری‌، دائرةالمعارف‌ ... ، ٢٤٠) قرار گرفته‌، و در ١١٤ كیلومتری‌ شمال‌ گرمـی‌ و در مسیـر راه‌ اصلی‌ گرمی‌ ـ صفرلو واقع‌ شده‌ است‌ ( فرهنگ‌، ٣ / ٤٢). جمعیت‌ شهر پارس‌آباد بنابر سرشماری‌ ١٣٧٥ش‌ ٤٨٥‘٦٠ نفر بوده ‌است‌ ( سرشماری‌، نتایج‌، سی‌ و نه‌).
پارس‌آباد تا ١٣٤٠ش‌ آبادی‌ كوچك‌ و گمنامی‌ در دشت‌ مغان‌ بود، ولی‌ به‌ سبب‌ موقعیت‌ خاص‌ منطقه‌ای‌، قرار گرفتن‌ در نوار مرزی‌، وجود خاك‌ حاصل‌خیز و مراتع‌ عالی‌، احداث‌ سد میل‌ - مغان‌ در اصلاندوز بر رودخانۀ ارس‌ و احداث‌ كارخانه‌های‌ متعدد رو به‌ توسعه‌ و آبادانی‌ نهاد (خاماچی‌، ٢٥١). این‌ منطقه‌، ابتدا به‌ نام‌ مهندس‌ پارسا، رئیس‌ شركت‌ شیار كه‌ نخستین‌بار به‌ آبادانی‌ و عمران‌ آنجا پرداخت‌، پارساآباد و تدریجاً به‌ پارس‌آباد شهرت‌ یافت‌ (همو، ٢٤٨؛ نوبان‌، ١٢٩؛ جهانبانی‌، ٨٥؛ در بارۀ پیشینۀ تاریخی‌ پارس‌آباد، نک‌ : ه‌ د، مغان‌).

مآخذ

آمارنامۀ استان‌ اردبیل‌ (١٣٧٧ش‌)، سازمان‌ برنامه‌ و بودجه‌، تهران‌، ١٣٧٨ش‌؛
افشار سیستانی‌، ایرج‌، نگاهی‌ به‌ آذربایجان‌ شرقی‌، تهران‌، ١٣٦٩ش‌؛
پاپلی‌ یزدی‌، محمدحسین‌، فرهنگ‌ آبادیها و مكانهای‌ مذهبی‌ كشور، مشهد، ١٣٦٧ش‌؛
جعفری‌، عباس‌، دایرۀالمعارف‌ جغرافیایی‌ ایران‌، تهران‌، ١٣٧٩ش‌؛
همو، رودها و رودنامۀ ایران‌، تهران‌، ١٣٧٦ش‌؛
همو، كوهها و كوه‌نامۀ ایران‌، تهران‌، ١٣٦٨ش‌؛
جهانبانی‌، امان‌ الله‌، مرزهای‌ ایران‌ و شوروی‌، تهران‌، ١٣٣٦ش‌؛
خاماچی‌، بهروز، فرهنگ‌ جغرافیایی‌ آذربایجان‌ شرقی‌، تهران‌، ١٣٧٠ش‌؛
خلیلی‌ عراقی‌، محمدرضا، خاطرات‌ سفر آذربایجان‌ و كردستان‌، تهران‌، ١٣٢٨ش‌؛
زنده‌ دل‌، حسن‌، مجموعۀ راهنمای‌ جامع‌ ایرانگردی‌ (استان‌ اردبیل‌)، تهران‌، ١٣٧٧ش‌؛
سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌ (١٣٧٥ش‌)، شناسنامۀ آبادیهای‌ كشور، شهرستان‌ پارس‌آباد، مركز آمار ایران‌، تهران‌، ١٣٧٦ش‌؛
همان‌، نتایج‌ تفصیلی‌؛
شهبازی‌، عبدالله‌، مقدمه‌ای‌ بر شناخت‌ ایلات‌ و عشایر، تهران‌، ١٣٦٩ش‌؛
صفری‌، بابا، اردبیل‌ در گذرگاه‌ تاریخ‌، تهران‌، ١٣٥٣ش‌؛
فرهنگ‌ جغرافیایی‌ آبادیهای‌ كشور، سازمان‌ جغرافیایی‌ نیروهای‌ مسلح‌، تهران‌، ١٣٧١ش‌؛
نشریۀ دفتر تقسیمات‌ كشوری‌، معاونت‌ سیاسی‌ وزارت‌ كشور، تهران‌، ١٣٧٩ش‌، شم‌ ٢؛
نقشۀ تقسیمات‌ كشوری‌ ایران‌، گیتاشناسی‌، تهران‌، ١٣٧٧ش‌، شم‌ ١٢٥؛
نوبان‌، مهرالزمان‌، نام‌ مكانهای‌ جغرافیایی‌ در بستر زمان‌، تهران‌، ١٣٧٤ش‌.

شیوا جعفری‌