رَأْسُ‌الْعِیْن، یا رأس‌عین، شهر و شهرستانی به همین نام در استان حسکه در شمال سوریه.
این شهر که در سده‌های نخستین اسلامی از شهرهای ناحیۀ جزیره به شمار می‌رفت، در بخش علیای بین‌النهرین در کرانۀ رود خابورِ بزرگ، مهم‌ترین ریزآبۀ کرانۀ چپ رودخانۀ فرات جای دارد. امروزه این شهر در نوار مرزی سوریه و ترکیه در جنوب شهر جیلان‌پینار در استان اورفا (شانلی اورفا)ی ترکیه واقع شده است (سامرایی، ٢٠١؛ المعجم ... ، ١ / ٤٩٦؛ EI٢, VIII / ٤٣٣؛ «اطلس ... »، ١٢٨). بیشتر باشندگان این شهر را عربها و کردها تشکیل می‌دهند و شمار قابل توجهی از آشوریها، شماری اندک از ارمنیان و همچنین چچنیها در آنجا زندگی می‌کنند (سوریه، ١٣).
به‌سبب وجود منابع آب فراوان و چشمه‌های آب، نام این شهر را رأس‌العین نامیده‌اند. نام عربی رأس‌العین که امروزه در میان کردها سَری‌کانی خوانده می‌شود، برگرفته از نام سریانی ریش‌عینا ست. نام این شهر در منابع بیزانسی به‌صورت راس‌اینا و یا رساینه آمده است. در زمان تئودوسیوس اول (٣٧٩-٣٩٥ م)، امپراتور بیزانس، این شهر ‌رساینه تئودوسیوپلیس خوانده می‌شد که در کنار شهر مرزی کارین (ارزوم) در ارمنستان بزرگ، نزدیک دژی دفاعی که رومیان برای مقابله با یورشهای ایرانیان ساخته بودند، قرار داشت (حلو، ٢٨٤؛ خطاب، ١٧؛ بهمن، ٩٨؛ لسترینج، ٩٥؛ فرای، ١٢٥؛ برانر، ٧٦٣). ساسانیان در نخستین برخوردهای خود با رومیان در حدود سال ٢٤٣ م در نزدیکی رساینه شکست خوردند؛ اما این شهر یک‌بار در زمان قباد در ٥٠٢ م و بار دیگر در روزگار فوکاس بیزانسی در ٦٠٦ م به تصرف ساسانیان درآمد (فرای، ١٢٥, ١٥٠-١٥١, ١٦٨).
در آستانۀ فتوح اسلامی، رأس‌العین زیر سلطۀ دولت بیزانس بود (ابویوسف، ٣٩؛ ابن‌شداد، ٣(١) / ٤١). در دورۀ اسلامی رأس‌العین به نام عین‌الورده نیز خوانده می‌شد؛ چنان‌که در زمان عمر بن خطاب، عمیر بن سعد به فرمان عیاض بن غنم و یا با همراهی عیاض، به عین‌الورده (رأس‌العین) یورش آورد و پس از جنگی سخت در ١٧ ق / ٦٣٨ م و یا به روایتی دیگر در ١٩ ق / ٦٤٠ م این شهر به دست مسلمانان افتاد (بلاذری، ١٧٥-١٧٧؛ طبری، ٤ / ١٠٢؛ ابن‌اثیر، ٢ / ٥٣٤، ٥٣٥).
نخستین حادثۀ مهم در آغازین سدۀ اسلامی در رأس‌العین جنگ میان سلیمان بن صرد رهبر توابین و سپاه عبیدالله بن زیاد در ٦٥ ق / ٦٨٥ م بود که به نبرد عین‌الورده مشهور است (طبری، ٥ / ٥٩٣-٥٩٦). در این هنگام رأس‌العین به‌مانند دیگر شهرهای ناحیۀ جزیره میان خاندانهای حکومتگر مسلمان ازجمله حمدانیان و تغلبیان دست‌به‌دست می‌شد (نک‌ : ابن‌اثیر، ٨ / ٢١٧، ٣٩٥، ٩ / ٥٤٠). در ٣٣٢ ق / ٩٤٤ م، رومیان به رأس‌العین تاختند و پس از ٣ روز اقامت در این شهر و غارت بسیار، گروهی از مردم آنجا را به اسارت گرفتند، اما به‌سبب حملۀ اعراب به آنها، رأس‌العین را ترک کردند (همو، ٨ / ٤١٧).
جغرافیانگاران مسلمان رأس‌العین را از کوره‌های دیار ربیعه در جزیره برشمرده‌اند (ابن‌فقیه، ١٨٠؛ ابن‌خردادبه، ٩٥). به نوشتۀ آنان شهر دارای برج و بارویی از سنگ، با کشتزارها و باغهای سرسبز و خرم در پیرامون آن بوده، که انواع محصولات کشاورزی و میوه در آنجا به عمل می‌آمده است. این باغها و کشتزارها از آب رودخانه و چشمه‌های پرشمار اطراف شهر که شمار آنها را تـا ٣٦٠ چشمه برشمرده‌اند، آبیاری می‌شد. برای پاکیزه نگه‌داشتن آب این چشمه‌ها، بر روی آنها صفحه‌هایی مشبک از جنس چوب و یا آهن قرار می‌داده‌اند (ابن‌حوقل، ٢٢١-٢٢٢؛ مقدسی، ١٤٠؛ یاقوت، ٢ / ٧٣١-٧٣٢). ابن‌جبیر نیز در سدۀ ٦ ق / ١٢ م، از آبادانی و رونق این شهر یاد کرده، و به خانقاه، حمام، مدرسه و دو مسجد جامع آن اشاره کرده است (ص ٢٤٢-٢٤٣).
در سالهای پایانی سدۀ ٥ ق / ١١ م، به هنگام جنگهای صلیبی، شهرهای شام و از آن میان رأس‌العین به دست صلیبیان افتاد. در ٥٣٩ ق / ١١٩٧ م، عمادالدین زنگی این شهر را از صلیبیان باز پس گرفت (ابن‌اثیر، ١١ / ٩٨؛ گروسه، II / ١٧٥, ١٧٨). رأس‌العین در زمان حکومت زنگیان (٥٢١-٦٢٤ ق / ١١٢٧-١٢٢٧ م) و سپس ایوبیان (٥٦٧- ٦٤٨ ق / ١١٧٢-١٢٥٠ م) مانند دیگر شهرهای این منطقه تحت نفوذ و سیطرۀ آنان قرار داشت (ابن‌اثیر، ١١ / ٤٠٦-٤٠٧، ١٢ / ١٥٠، ١٦٣، ١٨٣). در ٦٥٠ ق / ١٢٥٢ م، مغولان (مقریزی، ١(٢) / ٣٨٢-٣٨٣) و در ٧٩٦ ق / ١٣٩٤ م، امیر تیمور گورکانی به این شهر حمله کردند (ابن‌عربشاه، ١٢٤-١٢٥).
در زمان حاکمیت عثمانیان بر رأس‌العین، به منظور حفظ امنیت منطقه و کاروانهای بازرگانی، پایگاهی نظامی در آنجا برپا شده بود. در سدۀ ١٣ ق / ١٩ م، رأس‌العین به پناهگاهی برای پناهندگان چچنی بدل شده بود که بر اثر تهاجمات نیروهای روسیۀ تزاری به قفقاز، ناچار به ترک سرزمین مادری خود شده بودند (نک‌ : آکینر، ١٧٦؛ صباغ، ١ / ٤٣٢). با شکست عثمانیان در جنگ جهانی اول و فروپاشی امپراتوری عثمانی، و تشکیل کشور سوریه، رأس‌العین در محدودۀ این کشور نوبنیاد قرار گرفت (معلم، ١٤٨، حاشیۀ ١، ١٥٢؛ EI٢, VIII / ٤٣٣).
تل حلف در جنوب غربی رأس‌العین، در ساحل راست خابور از مهم‌ترین مناطق باستانی آن منطقه است که در آن آثار تمدن آرامی و آشوری کشف شده است (برنز، ٢٢٨).

مآخذ

ابن‌اثیر، الکامل؛
ابن‌جبیر، محمد، رحلة، لیدن، ١٩٠٧ م؛
ابن‌حوقل، محمد، صورة الارض، به کوشش کرامرس، لیدن، ١٩٣٨ م؛
ابن‌خردادبه، عبیدالله، المسالک و الممالک، به کوشش دخویه، لیدن، ١٨٨٩ م؛
ابن‌شداد، محمد، الاعلاق الخطیرة، به کوشش یحیى عباره، دمشق، ١٩٧٨ م؛
ابن‌عربشاه، احمد، عجائب المقدور، به کوشش احمد فائز حمصی، بیروت، ١٤٠٧ ق / ١٩٨٦ م؛
ابن‌فقیه، احمد، البلدان، به کوشش یوسف هادی، بیروت، ١٤١٦ ق / ١٩٩٦ م؛
ابویوسف، یعقوب، الخراج، بیروت، ١٣٩٩ ق / ١٩٧٩ م؛
بلاذری، احمد، فتوح البلدان، به کوشش دخویه، لیدن، ١٨٦٦ م؛
بهمن، شعیب، «چشم‌انداز حل‌وفصل مسئلۀ کردی در ترکیه»، مطالعات راهبردی جهان اسلام، تهران، ١٣٩٢ ش، شم‌ ٥٤؛
حلو، عبدالله، تحقیقات تاریخیة لغویة فی الاسماء الجغرافیة السوریة، بیروت، ١٩٩٩ م؛
خطاب، محمود شیث، «بلاد الجزیرة قبل الفتح الاسلامی و فی ایامه»، المجمع العلمی العراقی، ١٤٠٥ ق، شم‌ ٥١؛
سامرایی، ابراهیم، «طائفة من الاعلام الجغرافیة فی العراق»، المشرق، ١٩٩٦ م، س ٧٠، شم‌ ١؛
سوریه، دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت خارجه، تهران، ١٣٨٧ ش؛
صباغ، لیلی، الجالیات الاوروبیة فی بلاد الشام فی العهد العثمانی، بیروت، ١٤٠٩ ق / ١٩٨٩ م؛
طبری، تاریخ؛
مسلط، صالح هواش، صفحات منسیة من نضال الجزیرة السوریة، دمشق، ٢٠٠١ م؛
المعجم الجغرافی للقطر العربی السوری، به کوشش عماد مصطفى طلاس، دمشق، ١٩٩٠ م؛
معلم، ولید، سوریة ١٩١٦-١٩٤٦ م، دمشق، ١٩٨٨ م؛
مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، به کوشش دخویه، لیدن، ١٩٠٦ م؛
مقریزی، احمد، السلوک، به کوشش محمد مصطفى زیاده، قاهره، ١٩٥٧ م؛
یاقوت، بلدان؛
نیز:

Akiner, Sh., Islamic Peoples of the Soviet Union, London, ١٩٨٣;
Britannica Atlas, Chicago, ١٩٩٢;
Brunner, Ch., «Geographical and Administrative Divisions: Settlements and Economy», The Cambridge History of Iran, vol. III(٢), ed. E. Yarshater, Cambridge, ١٩٨٣;
Burns, R., Monuments of Syria: An Historical Guide, London, ١٩٩٥;
EI٢;
Frye, R. N., «The Political History of Iran Under the Sasanians», The Cambridge History of Iran, vol. III(١), ed. E. Yarshater, Cambridge, ١٩٨٣;
Grousset, R., Histoire des croisades et du royaume Franc de Jérusalem, Paris, ١٩٣٥;
Le Strange, G., The Lands of the Eastern Caliphate, London, ١٩٦٦.

شیوا جعفری