بَدائون، یا بُدائون، ناحیه و شهری کهن در ایالت اوتارپرادش در شمال هند. این نام به صورت بداون و بدایون نیز آمده است (ابن‌بطوطه، ٤١١؛ بابر، I/ ٢٦٧؛ ندوی، ١٠؛ احمد یادگار، ٣٩). گفته شده که واژۀ بدائون برگرفته از نام شاهزاده‌ای به نام بوداست که این شهر را در سدۀ ٤ق/ ١٠م بنا نهاد («مجله...»، IX/ ٣٤).
ناحیۀ بدائون در جنوب غرب رودخانۀ کنگ قرار دارد و شعبه‌های این رودخانه آن را آبیاری می‌کند. نام این ناحیه نیز برگرفته از نام شهر قدیم بُدائون بوده است. مساحت آن ١٥٨ ،٥ کمـ ٢ و سرزمینی است کشاورزی که تولیدات مهم آن گندم، نیشکر و برنج است. صنایع ناحیه شامل صنایع شیمیایی و موادغذایی است. طبق آمار١٣٦٩ش/ ١٩٩٠م جمعیت ناحیۀ بدائون ٠٠٠ ، ٢٩٠ ،٢ نفر بود («اطلس...»، ١٥٦، ١٦٣، ١٧٠؛ بریتانیکا، میکرو، II/ ٣٤١). مرکز ناحیۀ بدائون شهر قدیم بداون است که در تاریخ هند جایگاه ویژه‌ای دارد. این شهر در °٢٨ و´٣ عرض شمالی و °٧٩ و ´٧ طول شرقی و در نزدیکی رودخانۀ سوت نادی، شاخه‌ای از گنگ قرار گرفته است. در ١٣٥٠ش/ ١٩٧١م این شهر ٢٠٤˛٧٢ نفر جمعیت داشت و امروزه در مسیر جادۀ اصلی و راه آهن قرار دارد و مرکز دادوستد فراورده‌های کشاورزی ناحیه است (بریتانیکا، همانجا).
از تاریخ پیش اسلام بدائون آگاهی درستی در دست نیست. مسعود سعد سلمان در قصیده‌ای تصرف بدائون را به دورۀ محمود غزنوی (٣٨٧-٤٢١ق/ ٩٩٧-١٠٣٠م) نسبت می‌دهد (ص ٣٩٧). در ٥٩٠ق/ ١١٩٤م و در دورۀ سلطنت محمدبن سام غوری (حکـ٥٥٨-٥٩٤ق/ ١١٦٣-١١٩٨م)، قطب‌الدین آبیک، بدائون را تصرف کرد و پس از آن مسلمانان در آنجا حکومت کردند (منهاج،١/ ٣٩٥، ٤٢٢، ٤٠١؛ سهیلی،٩).
بدائون در دورۀ حکومت سلاطین دهلی جایگاه حکمرانان قدرتمندی بود که برخی از آنان از جمله شمس‌الدین التتمش (٦٠٧-٦٣٣ق/ ١٢١٠-١٢٣٦م) به تاج‌وتخت دست یافت (حسین، ٥٦؛ «مجله»، IX/ ٤٢). در دورۀ حکومت سلسلۀ سیدها، شهر بدائون اهمیت خویش را حفظ کرد. علاء‌الدین عالم شاه (د ٨٨٣ق/ ٧٩-١٤٧٨م)، آخرین پادشاه این سلسله، پس از کناره‌گیری از سلطنت در بدائون زندگی می‌کرد. بدائون در دورۀ خلجیان پایگاهی نظامی به‌شمار می‌رفت. در دورۀ بابر (٩٣٢-٩٣٧ق/ ١٥٢٥-١٥٣٠م) و همایون نیز این شهر از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بود و در دورۀ اکبر (حک‌ ٩٦٣-١٠١٤ق/ ١٥٥٦-١٦٠٥م) یکی از سرکارهای صوبۀ دهلی گردید که دارای ١٣ «پرگنه» و یک «دستور» بود و سکه‌های مسی در آنجا ضرب می‌شد. در٩٧٩ق/ ١٥٧١م آتش‌سوزی بزرگی در شهر بدائون رخ داد و احتمالاً پس از این حادثه بود که از اهمیت آن کاسته شد و دوره‌های بعد نیز هیچ‌گاه اهمیت گذشتۀ خود را باز نیافت. در دورۀ شاهجهان (حکـ ١٠٣٧-١٠٦٨ق/ ١٦٢٨-١٦٥٨م) مرکز سرکار بدائون، به شهر باریلی انتقال یافت (صدیقی، ١١؛ ابوالفضل، ١/ ٣٦٩؛ «مجله»، ٤٢، IX/ ٣٤-٣٥). بدائون پس از کاهش قدرت بابریان، زیر نظر روهیله قرار گرفت و در ١٧٧٤م تحت فرمان نوابان اوده (ﻫ م) درآمد و از ١٨٠١م زیر سلطۀ حکومت انگلیس واقع شد. این شهر در شورش سال١٢٧٤ق/ ١٨٥٨م بر ضد حکومت انگلیس، از مراکز درگیری بود («مجله»، IX/ ٤٢؛ برجس، ٣٦٩).
آثار و بناهای بسیاری از دورۀ شکوفایی فرهنگ اسلامی در شهر بدائون باقی مانده است، از جملۀ آنها می‌توان به مسجد جامع شمسی که از بناهای دورۀ ‌التتمش و از بزرگ‌ترین مساجد هند است، اشاره کرد که بر جایِ یک معبد هندو بنا شده، و در سده‌های بعد چندین‌بار تعمیر گردیده است؛ همچنین مقبرۀ علاء‌الدین، آخرین پادشاه سلسلۀ سیدها؛ مسجد کوتبی؛ مدرسۀ معزی، و حوض سلطان (نقوی،٨٧؛ بلوخمان، ١١٠-١١١؛ مارشال، ٦٢٤) درخور ذکرند.
بدائون خاستگاه برخی از عالمان اسلامی هند چون عبدالقادر بدائونی، تاریخ‌نگار سدۀ ١١ق/ ١٧م و نویسندۀ کتاب منتخب‌التواریخ نظام‌الدین اولیا و رضی‌الدین ساقانی محدث است (رضوی، ٢١٠؛ الیت، V/ ٤٧٧؛ فرشته، ٢/ ٣٩١).

مآخذ

ابن‌بطوطه، رحلة، بیروت،١٣٨٤ق/ ١٩٦٤م؛
ابوالفضل علامی، آیین اکبری، به کوشش بلوخمان، کلکته، ١٨٧٢م؛
احمد یادگار، تاریخ شاهی، ترجمۀ نذیر نیازی، به کوشش آفتاب اصغر، لاهور،١٩٨٥م؛
سهیلی خوانساری، احمد، مقدمه بر آداب الحرب و الشجاعۀ فخر مدبر.تهران، ١٣٤٦ش؛
فرشته، محمدقاسم، تاریخ، لکهنو، چ سنگی؛
مسعود سعد سلمان، دیوان، به کوشش رشید یاسمی، تهران، ١٣٦٩٢ش؛
منهاج سراج، طبقات ناصری، به کوشش عبدالحی حبیبی، کابل، ١٣٤٢ش؛
ندوی، معین‌الدین، معجم‌الامکنة، حیدرآباددکن، ١٣٥٣ق؛
نیز:

An Atlas of India, Delhi, ١٩٩٠;
Bābur, Z. M.,Bābur - Nāma, tr. A. S. Beveridge, New Delhi, ١٩٦٥;
Blochmann, H.,«Notes on Arabic and Persian Inscriptions», Journal of the Asiatic Society, Calcutta, ١٨٧٢, no, I;
Britannica, ١٩٧٨;
Burgess, J., The Chronology of Indian History, Delhi, ١٩٧٥;
Elliot, H.M., The History of India, Delhi, ١٩٩٠;
Husain Y., Indo-Muslim Polity, Simla, ١٩٧١;
The Imperial Gazetteer of India, New Delhi, ١٩٠٨;
Marshal, J., «The Monuments of Muslim India», The Cambridge History of India, col. III. Ed. W. Haig, New Delhi, ١٩٨٧;
Naqvi, H., Agricultural. Industrial and Urban Dynamism under the Sultans of Delhi, New Delhi, ١٩٨٦;
Rizvi, A. A., Shāh, Abd al- ,Aziz, Canberra, ١٩٨٢ Siddiqi. W. H., «Inscriptions of the Sauuid Kings from Budaun», Epigraphia Indica, ed. Z. A. Desai Calcutta, ١٩٦٦.
مجید سمیعی