بَهَرَتْپور، شهر و شهرستانی‌ در ایالت‌ راجستان‌ هند. این‌ شهرستان‌ با ١٠٠‘٨ كمـ٢ مساحت‌ میان‌ °٢٦ و ´٤٣ تا °٢٧ و ´٥٠ عرض‌ شمالی‌ و °٧٦ و ´٥٣ تا °٧٧ و ´٤٨ طول‌ شرقی‌ در شرق‌ ایالت‌ راجستان‌ واقع‌ است («اطلس‌...»، ١١٢؛ بریتانیكا،I /١٠٤٢؛ آسیاتیكا، I /٣٣٩). بهرتپور از لحاظ جمعیتی‌ دارای‌ بافتی‌ روستایی‌ است‌. در ١٣٦٩ش‌ /١٩٩٠م‌ از ٠٠٠‘٢٩٠‘٢ تن‌ جمعیت‌ آن‌، ٠٠٠‘٨٣٠‘١ تن‌ در مناطق‌ روستایی‌ و ٤٦٠ هزار تن‌ در مناطق‌ شهری‌ اقامت‌ داشته‌اند («اطلس‌»، ١٥٥).
بهرتپور پوشیده‌ از دشتهای‌ پهناوری‌ است‌ كه‌ تپه‌ ماهورهایی‌ در نواحی‌ شمالی‌ و جنوبی‌ آن‌ دیده‌ می‌شود و با ٣ رودخانۀ فصلی‌ بان‌گانگا، روپارل‌ و گامبهر ــ كه‌ سدهایی‌ بر روی‌ آنها بستـه‌ شـده‌ اسـت‌ ــ آبیاری‌ می‌شود («بهرتپور»؛ بریتانیكا، همانجا). بهرتپور از مراكز عمدۀ كشاورزی‌ و صنعتی‌ هند به‌ شمار می‌رود. مهم‌ترین‌ محصولات‌ كشاورزی‌ آن‌ اینهاست‌: غلات‌، بنشن‌، دانه‌های‌ روغنی‌، كتان‌، نیشكر، تنباكو، فلفل‌ قرمز و سیب‌زمینی‌. از مهم‌ترین‌ صنایع‌ این‌ شهر روغن‌كشی‌، فلزكاری‌، ماشین‌سازی‌ و صنایع‌ دستی‌ را می‌توان‌ نام‌ برد (همانجاها).
مركز این‌ شهرستان‌ شهر تاریخی‌ بهرتپور است‌. این‌ شهر كه‌ در گذشته‌ به‌ دروازۀ شرقی‌ راجستان‌ موسوم‌ بود، در °٢٧ و ´١٣ عرض‌ شمالی‌ و °٧٧ و ´٢٨ طول‌ شرقی‌ و در ارتفاع‌ ١٨٢ متری‌ از سطح‌ دریا واقع‌ است‌ («بهرتپور»؛ «بهرتپور، صفحه‌...»). در ١٣٨٣ش‌ /٢٠٠٤م‌ جمعیت‌ شهر بهرتپور ٦٠٠‘٢١٦ تن‌ برآورد شده‌ است («فرهنگ‌ جهانی‌»).

پیشینۀ تاریخی‌

بر پایۀ آثار بر جای‌ مانده‌ و سنگ‌ نوشته‌ای‌ كه‌ در نزدیكی‌ بهرتپور یافت‌ شده‌ است‌، تاریخ‌ این‌ منطقه‌ به‌ سده‌های‌ پیش‌ از ظهور اسلام‌ می‌رسد (موهان‌، ٤٦؛ مجومدار، «هند...»، ١٣٠). مقارن‌ با سدۀ ٥ق‌ /١١م‌ بخش‌ شمالی‌ ناحیۀ بهرتپور تحت‌ استیلای‌ راجپوتهای‌ تونوار، و بخش‌ جنوبی‌ آن‌ در قلمرو راجپوتهای‌ جادُن‌ ــ كه‌ مركزشان‌ بیانه‌ بود ــ قرار داشت («فرهنگ‌ سلطنتی‌...»، VIII /٧٤). در لشكركشی‌ سلطان‌ محمود غزنوی‌ (حك‌ ٣٨٩-٤٢١ق‌ /٩٩٩-١٠٣٠م‌) به‌ هند، به‌ روایات‌ محلی‌ این‌ شهر با فرماندهی‌ دو برادر به‌ نامهای‌ سیدجمال‌الدین‌ و علاءالدین‌ كه‌ نسب‌ خود را به‌ امام‌ جعفر صادق‌(ع‌) می‌رساندند، در ٣ ساعت‌ گشوده‌ شد؛ از این‌ رو، «پهرسر» (پهر به‌ معنای‌ ٣ ساعت‌ و سر به‌ معنای‌ گشوده‌) نام‌ گرفت‌ (همانجا؛ EI٢, I /١١٩٢)؛ اما دیری‌ نپایید كه‌ دوباره‌ به‌ تصرف‌ راجپوتها درآمد («فرهنگ‌ سلطنتی‌»، همانجا). در اواخر سدۀ ٦ق‌ /١٢م‌ سلطان‌ غیاث‌الدین‌
محمد غوری‌ (حك‌ ٥٥٨-٥٩٩ق‌ /١١٦٣-١٢٠٣م‌) بر این‌ ناحیه‌ چیره‌ شد و به‌ مدت‌ ٥ سده‌ در دست‌ غوریان‌ باقی‌ ماند؛ تا اینكه‌ ظهیرالدین‌ محمد بابر(٨٨٨-٩٣٧ق‌ /١٤٨٣-١٥٣١م‌) این‌ ناحیه‌ را فتح‌ كرد (EI٢، همانجا).
تاریخ‌ نوین‌ بهرتپور با تأسیس‌ ایالت‌ بهرتپور توسط برج‌ در اواخر دورۀ حكومت‌ اورنگ‌ زیب‌ (١٠٦٨- ١١١٨ق‌) آغاز می‌شود. او كوشید تا دولتی‌ مستقل‌ تشكیل‌ دهد، اما موفق‌ نشد و در جنگ‌ با سپاه‌ سلطنتی‌ كشته‌ شد (همانجا؛ «فرهنگ‌ سلطنتی‌»، VIII /٧٥). در دورۀ حاكمیت‌ سورَج‌ مَل‌ قدرت‌ مهاراجه‌ نشین‌ بهرتپور به‌ اوج‌ خود رسید و او شهر كنونی‌ بهرتپور را بنیاد نهاد (نک‌ : مجومدار، «تاریخ‌...»، ٥٤٣-٥٤٢؛ «مجموعه‌...»، III /٣٤١؛ «فرهنگ‌ سلطنتی‌»، VIII /٧٥-٧٦؛ «بهرتپور»). پس‌ از او ٥ پسر وی‌ به‌ ترتیب‌ بر بهرتپور حكومت‌ كردند. در دورۀ فرمانروایی‌ نوال‌ سینگ‌، سومین‌ فرزند او، برادر كهترش‌ بر او شورید و متصرفات‌ برادر را بجز دژ بهرتپور به‌ تصرف‌ درآورد. در ١٢٢٠ق‌ /١٨٠٥م‌ به‌ هنگام‌ حاكمیت‌ رنجیت‌ سینگ‌ بر بهرتپور، یكی‌ از مخالفان‌ انگلیسیها در دژ بهرتپور پناهنده‌ شد و رنجیت‌ سینگ‌ از تسلیم‌ او به‌ نیروهای‌ انگلیسی‌ خودداری‌ كرد. نیروهای‌ انگلیسی‌ با دادن‌ ٣ هزار كشته‌ عقب‌نشینی‌ كردند، اما در نهایت‌ دژ بهرتپور به‌ تصرف‌ انگلیسیها درآمد («مجموعه‌»، III /٣٤١-٣٤٢؛ مجومدار، «همان‌»، ٧٠٥).
در ١٢٣٨ق‌ /١٨٢٣م‌ راجه‌ رانذیر سینگ‌، حاكم‌ بهرتپور درگذشت‌؛ اما چون‌ پسری‌ نداشت‌، برادرش‌ بالدئوسینگ‌ خود را جانشین‌ وی‌ خواند و با پذیرش‌ تابعیت‌ انگلیسیها از آنها درخواست‌ كرد تا حكومت‌ او را به‌ رسمیت‌ بشناسند (همو، «برتری‌...»، ٢٧). یك‌ سال‌ بعد در جریان‌ شورشهایی‌ كه‌ برضد انگلستان‌ به‌ راه‌ افتاد، او از فرصت‌ استفاده‌ كرد و دژ بهرتپور را بازپس‌ گرفت‌، اما نیروهای‌ انگلیسی‌ پس‌ از ٥ هفته‌ محاصرۀ دژ، توانستند آنجا را تسخیر كنند (دانبار، ٤٥٧-٤٥٨).
در ١٢٧٩ق‌ /١٨٦٢م‌ حاكم‌ بهرتپور رسماً تابعیت‌ دولت‌ بریتانیا را پذیرفت‌ و در ١٣١٣ق‌ /١٨٩٥م‌ ایالت‌ بهرتپور با مدیریت‌ یك‌ شورا زیرنظر نمایندۀ سیاسی‌ انگلستان‌ قرار گرفت‌ و در ١٣٠٨ش‌ / ١٩٢٩م‌ تجدید سازمان‌ یافت («مجموعه‌»، III /٣٤٢, ٣٤٣, ٣٤٥).

مآخذ

Asiatica;
An Atlas of India, Delhi, ١٩٩٠;
«Bharatpur», www. bharatpur. nic. in /history ٢. htm;
«Bharatpur, India Page», www. calle. com /world /١N /٢٤ /Bharatpur. html;
Britannica, micropaedia, ١٩٧٨;
A Collection of Treaties, Engagements and Sanads, ed. C.U.Aitchison, Delhi, ١٩٨٣;
Dunbar, G., A History of India, London, ١٩٤٣;
EI^٢;
The Imperial Gazetteer of India, New Delhi, ١٩٧٢;
Majumdar, R. C., An dvanced History of India, London, ١٩٥٨;
id, Ancient India, Delhi, ١٩٦٠;
id, British Paramountcy and Indian Renaissance, Bombay, ١٩٧٠;
Mohan, M. V., The North-West India, Ludhiana, ١٩٧٤;
The World Gazetteer, www. world-gazetteer. com /d /d_in_rj.htm.

پرویز امین‌