باتوم، یا باطوم، باتومی، شهری بندری در گرجستان، و مرکز جمهوری خودمختار آجارستان (ه‌ م). این بندر در کرانۀ جنوب شرقی دریای سیاه و ١٥ کیلومتری شمال مرز ترکیه در °٤١ و ´٣٨ عرض شمالی و °٤١ و ´٣٨ طول شرقی واقع شد است (بریتانیکا، میکرو، I/ ٨٨١). جمعیت آن در ١٩٧٦م/ ١٣٥٤ش حدود ١١٧ هزار نفر ((٢)/ ٥٢٥ BSE٣, XXIV) و در ١٩٩١م/ ١٣٧٠ش، ٥٠٠‘١٣٧ نفر بوده است (بریتانیکا، اینترنت. Npn). باتوم دارای آب و هوایی معتدل است و میانگین دمای این بندر در مرداد و شهریور °٢/ ٢٣ و در آذر و دی°٤/ ٦ سانتی‌گراد، و میزان بارندگی آن ٥٠٠‘٢ میلی‌متر در سال است («دائرةالمعارف جغرافیایی...»، I/ ٢٠٠).
منطقۀ باتوم در سده‌های ٦-٤ق‌م بخشی از سرزمین دولت کولخیس (کُلخید) بود و گروهی از یونانیان نیز در آنجا سکنى داشتند (آکینر، ٢٤٣). این منطقه در سده‌های نخست میلادی به باتیس (باتوس) شهرت داشت (لانگ، ٦١؛ بروکهاوس، III/ ١٨٦-١٨٧) که گویا به معنای بندر عمیق است (پیرنیا، ٣٣٢؛ «دائرةالمعارف جغرافیایی»، همانجا).
آیین مسیح از همان آغاز به این ناحیه راه یافت و از زمان بریایی شورای نیقیه، تابع اسقف‌نشین آنجا شد (آکینر، همانجا). در سدۀ ٦م باتوم و همۀ سرزمینهای اطراف آن به تسلط امپراتوری بیزانس درآمد (دائرةالمعارف دیانت»، V/ ٢١٠). دیری نپاید که در سدۀ ١ق/ ٧م نیروهای اسلام بر آن مستولی شدند، ولی اندکی بعد آن را رها کردند و به بخش گرجستانی رفتند و تفلیس را مرکز حکومت خود قرار دادند (آکینر، همانجا). در سدۀ ٣ق/ ٩م باتوم بار دیگر به تصرف نیروهای اسلام درآمد و چندی بعد در سدۀ ٤ق/ ١٠م تابع شاهان گرجستان شد. در اوایل سدۀ ٧ق/ ١٣م مغولان شهر باتوم را متصرف شدند («دائرةالمعارف دیانت»، همانجا). در اواخر سدۀ ٩ق/ ١٥م این شعر را ترکان عثمانی تصرف کردند، ولی در ٩٧١ق/ ١٥٦٤م از سیطرۀ آنان خارج شد (بروکهاوس، III/ ١٨٧). در سالهای ٩٧٦-٩٨٢ق/ ١٥٦٨-١٥٧٤م، باتوم به صورت یکی از ولایات (سنجاقهای) ارزروم درآمد، و در اواخر سدۀ ١٠ق/ ١٦م استقلال خود را بازیافت («دائرةالمعارف دیانت»، همانجا)؛ اما چندی بعد ترکان بار دیگر (تا ١٢٩٥ق/ ١٨٧٨م) بر آنجا تسلط یافتند. تا آنکه طبق معاهدۀ برلین، باتوم به روسیه ملحق شد (همانجا؛ دائرةالمعارف تاریخی...»، II/ ١٦٦).
از اواخر سدۀ ١٣ق/ ١٩م باتوم به صورت یکی از بندرهای مهم دریای سیاه درآمد («دائرةالمعارف جغرافیایی» I/ ٢٠٠) و با احداث خط آهن باکو ـ باتوم در ١٣٠٠ق/ ١٨٨٣م در این بندرگاههای ویژۀ نفتکش احداث شد و سپس از سوی روسها بندری آزاد اعلام گردید (هدین، ٨٤؛BSE٣, III/ ٤٤). پس از آنکه در سالهای ١٣١٥-١٣٢٥ق/ ١٨٩٧-١٩٠٧م لولۀ نفت از باکو به این شهر متصل گردید، باتوم یکی از بنادر بسیار مهم دریای سیاه شد. این بندر در ضمن یکی از مراکز مهم برای کشتیهای مسافری خطوط دریایی شبه‌جزیرۀ کریمه و قفقاز است و ناوگان بسیاری از باتوم به بنادر دریای سیاه، اروپا، آسیا و افریقا رفت‌وآمد دارند (همان، III/ ٤٤, ٤٦). در آوریل ١٩١٨ ترکان بار دیگر باتوم را به تصرف درآوردند، تا آنکه در ١٥ دسامبر همان سال به اشغال سپاهیان بریتا درآمد. در ژوئیۀ ١٩٢٠ نیروهای انگلیس از آنجا خارج شدند و شهر در اختیار بلشویکهای گرجستان قرار گرفت. در ١٨ مارس ١٩٢١م/ ٢٧ اسفند ١٢٩٩ش با ورود نیرهای ارتش سرخ شوروی شهر در اختیار نیروهای بلشویک قرار گرفت («دائرةالمعارف تاریخی»، II/ ١٦٦-١٦٧).
باتوم اکنون یکی از شهرهای صنعتی و از مراکز تفریحی جمهوری گرجستان است (BSE٣, III/ ٤٤) شمار مسلمانان جمهوری آجارستان (ﻫ م) را ٧٤ هزار نفر نوشته‌اند که بیش از ٢١٪جمعیت آن سرزمین را تشکیل می‌دهد. در میان مسلمانان شهر باتوم گروه کثیری شیعه مذهبند (امین،٥/ ٤٢٨).

مآخذ

امین، حسن، دائرةالمعارف الاسلامیةالشیعة، بیروت، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٦م؛
پیرنیا، حسن، ایران باستان، تهران، ١٣٧٠ش؛
لانگ، دیوید مارشال،گرجیها، ترجمۀ رقیۀ بهزادی، تهران، ١٣٧٣ش؛
هدین، سون، کویرهای ایران، ترجمۀ پرویز رحبی، تهران، ١٣٥٥ش؛
نیز:

Akiner, Sh., Islamic People of the Soviet Union, London, ١٩٨٦;
Britannica, ١٩٧٨;
ibid. Com / eb/ print? eu = ١٣٩٦٥;
Brockhaus, Entsiklopedicheskiỉ slovar’, St. Petersburg, ١٨٩١;
BSE٣;
Kratkaya geograficheskaya entsiklopediya, Moscow, ١٩٦٠l;
Sovertskaya istoricheskaya entsi;
lopediya, Moscow, ١٩٦٢;
Türkiye diyanet vakfi İslâm ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٢.
عنایت‌الله رضا