دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٣٨ - بیت لحم
بیت لحم
نویسنده (ها) :
عباس سعیدی
آخرین بروز رسانی :
یکشنبه ١٨ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
بِیتْ لَحْم، شهری كهن در سرزمین فلسطین. این نام را بَیتُ لَحم (ابوعبید، ١ /٢٨٩)، بَیت لَخم (یاقوت، ١ /٥٢١؛ و بِت لِحِم («دائرةالمعارف مردم ... »، ١٠٤) و بِت لِخِم ( پاولی، V /٣٦٤) نیز گفتهاند. واژۀ «لحم» كه در زبان عربی به معنی گوشت است، در عبری به مفهومِ اخص نان، و اعم غذا آمده است. از اینرو بیت لحم به سبب شهرت مزارع غلات آن در دورۀ باستان، «خانۀ نان» خوانده میشد (ویلنی، ٩٦؛ «فرهنگ ... »، ١٠٥). در كتاب مقدس نام دیگر این شهر افراته است (سفر پیدایش، ٣٥: ١٩) و آن را ضمناً «بیت لحم یهودا» (كتابروت، ١:١-٢؛ اول سموئیل، ١٧:١٢؛ سفر داوران، ١٧:٧- ٨) و «شهر داوود» نیز نامیدهاند (انجیل لوقا، ٢:٤، ١١)؛ البته افراته را از نقاط پیرامونی بیت لحم نیز دانستهاند (نوت، ١٠٨ ؛ مزار،١٩٨ ).
بیت لحم در °٣١ و ´٤٢ عرض شمالی و °٣٥ و ´١٢ طول شرقی («راهنما ... »، ٣٢٠) با ٧٧٧ متر ارتفاع از سطح دریا (بدكر، ٩٩؛ دباغ، ٨(٢) /٤٠٢) قرار دارد و در ٨ كیلومتری جنوب غربی بیتالمقدس («دائرةالمعارف خاورمیانه ... »، I /٣٦٩؛ موسوعة كتاب مقدس، ٧٢)، بر سر راه اصلی الخلیـل (حبـرون) ـ بیت المقدس (موریس، ١١)، و در ناحیهای بسیار حاصلخیز ( پاولی، همانجا؛ اسمیث، ج.، ٢١٤؛ هاكس، ٢٠١-٢٠٢) واقع است. بر روی تپههای پیرامونی بیت لحم درختان بسیاری به چشم میخورد (همانجا) و باغهای مشهور به باغ سلیمان در نزدیكی آن واقع است (اسمیث، ج.، ٢٠٧).
پیشینۀ بیت لحم به ٤ هزار سال میرسد (هاكس، ٢٠٢). نوشتهاند كه در پایان سدۀ ١١قم، داوود در این شهر به دنیا آمد (پرلمن، ٢٥٦) و دوران كودكی خود را به چوپانی گذراند (ویلنی، همانجا؛ نیز نک : اَش، ١٣٦). آنگاه توسط سموئیل نبی، شاه بنی اسرائیل خوانده شد (اول سموئیل، ١،١٦: ١، ١٣). البته شهرت این شهر بیش از هر چیز به سبب تولد عیسى (ع) در آنجاست (پرلمن، همانجا). از اینرو، نهتنها این شهر، كه كل سرزمین فلسطین به عنوان سرزمین مقدس برای مسیحیان محترم است (كاتان، ٥-٦).
یعقوبی از قول مسیحیان مینویسد كه مریم به هنگام بارداری به بیت لحم آمد (١ / ٦٨)؛ همو اضافه میكند، عدهای از مجوسان به بیت لحم آمدند و بر فراز سر آنها ستارهای بود كه به دنبال آن میرفتند تا عیسى(ع) را دیدند و بر او سجده كردند (١ /٦٩). مطابق انجیل متى آنان گفتند: ستارۀ او را در مشرق دیدهایم و برای پرستش او به اورشلیم آمدهایم (٢:١-١١). رانسیمان خبر میدهد كه بر سردر كلیسای زادگاه عیسى (ع) نقش این ٣ تن مجوس در سدۀ ٧م، وجود داشته است (١ /١٢-١٣).
نخل یاد شده در قرآن مجید كه مریم(ع) از خرمای آن تناول كرد (نک : مریم / ١٩ /٢٣، ٢٥)، در این شهر قرار داشت (نیز نک : هروی، ٢٩؛ اصطخری،٤٤؛ مقدسی،١٧٢). ابنبطوطه نیز در دیدار خود از بیت لحم، از بقایای این نخل خبر داده است (١ /٥٤).
در ٣٢٦م مادر قسطنطین، امپراتور روم پس از دیدار از فلسطین، پسر خود را وا داشت تا مكانهایی را كه با مولد عیسى(ع) مرتبط است، به صورت زیارتگاه درآورد (پرلمن، ٢٥٨). كنستانتین نیز در محل زادگاه عیسى (ع) كلیسایی كه در زیبایی و شكوه بیهمانند بود، بنا نهاد (ادریسی، ١ /٣٦٢؛ یاقوت، پرلمن، همانجاها؛ ویلنی، ٩٧؛ هاكس، همانجا) و پس از آن بود كه این شهر به صورت یكی از مقدسترین مكانهای مسیحی شهرت یافت (پرلمن، همانجا؛ برمكی، ١٩٢-١٩٣). در همین زمان بود كه قدیس ژرُم در این شهر مقیم شد و به ترجمۀ كتاب مقدس از عبری به زبان لاتین پرداخت (پرلمن، همانجا).
پس از فتح بیتالمقدس به دست مسلمانان در ١٦ ق /٦٣٧ م، بسیاری از مسیحیان بیت لحم نیز تغییر مذهب دادند (اسمیث، ج.، ٤٩). عمر بن خطاب پس از فتح این ناحیه، مسجدی در بیت لحم برای مسلمانان برپا داشت و چنانكه یاقوت مینویسد، نگهداری از آن را در برابر دادن امان به مسیحیان، برعهدۀ ایشان گذارد. این مسجد تا سدۀ ٧ ق /١٣ م نیز بدون تغییر برجای مانده بود (١ /٥٢١-٥٢٢؛ نیز نک : هروی، همانجا).
ناصرخسرو در بازدید از این شهر مینویسد: «ترسایان ... آن را عظیم بزرگ میدارند و همیشه قومی آنجا مجاور باشند و زایران بسیار رسند ... و ترسایان قربان آنجا كنند و از روم آنجا بسیار آیند» (ص ٥٧). در حدیث معراج حضرت محمد (ص) نیز از بیت لحم نام برده شده است، آنجا كه میفرماید، جبرئیل ندا داد: «فرود آی و دو ركعت نماز بگزار» كه اینجا زادگاه برادرت عیسی است (ابن اثیر، ٢ /٥٢؛ ابن بطوطه، ١ /٥٢؛ نویری، ١ /٣٣٨). بدینسان، بیت لحم نزد مسلمانان نیز پیوسته از تقدس و احترام ویژهای برخوردار بوده است.
بیت لحم یكی از اولین شهرهایی بود كه در ٤٩٢ق /١٠٩٩م به دست صلیبیان افتاد (بایر، ١٦٧؛ «دائرةالمعارف جدید ... »، I /٢٠٨). آنان در این شهر دژی برپا داشتند كه یكی از مشهورترین دژهای سرزمین فلسطین است (آلبرایت، ١٥٧؛ ویلنی، ٩٢). این شهر ظاهراً در ٥٠٤ ق /١١١٠ م به صورت اسقفنشین درآمد (EI٢).
پس از ٥٨٣ ق /١١٨٧م بیت لحم به تصرف صلاحالدین ایوبی درآمد (قلقشندی، ٤ /١٨٣؛ ابن عدیم، ٣ /٩٧- ٩٨؛ «دائرةالمعارف جدید»، I /٢٠٩). در اوایل سدۀ ١٣ ق / ١٩ م مسلمانان حاكم با ارمنیان شهر كه در اماكن مذهبی علایقی داشتند، در برابر بیزانسیها پیمان بستند («دائرةالمعارف خاورمیانه»، I /٢١٨).
بیت لحم در سدههای میانه شهری پرجمعیت به شمار میآمد (ویلنی، ٩٦) و اهمیت بازرگانی داشت (یاقوت، ١ /٥٢١). در سدۀ ١٩ و اوایل سدۀ ٢٠م، جمعیت شهر رو به كاهش نهاد، زیرا در ١٢٥٠ ق /١٨٣٤ م پس از شورش محلۀ مسلماننشین، بر ضد ابراهیم پاشا فرمانروای مصری و قتل عام مردم توسط همو، جمعیت مسلمان بیت لحم تحلیل رفت ( موسوعۀ عام، ١ / ٤٥٩) و در ١٩١٤م، به هنگام آغاز جنگ جهانی اول، بسیاری از مسیحیان شهر به ایالات متحده مهاجرت كردند (اسمیث، پ.، ٣٦-٣٧). در ژوئیه ١٩٣٧ پس از تقسیم سرزمین فلسطین به ٣ بخش، ادارۀ مراكز مذهبی به انگلستان واگذار شد (هورویتس، ٧٤؛ بهوتانی، ١٢٤-١٢٥).
بیت لحم در ١٣١٩ ش /١٩٤٠ م، ٧ هزار و در ١٩٤٥ م، ٨٢٠‘٨ تن جمعیت داشت كه همگی عرب و غالباً به فرقههای مختلف مسیحیت وابسته بودند؛ در این زمان جمعیت مسلمان شهر در اقلیت بود (ویلنی، ٩٣؛ هداوی، ٥٦). در ١٣٢٧ ش /١٩٤٨م پس از اولین جنگ اعراب و اسرائیل، بیت لحم جزو خاك اردن به شمار میآمد، اما پس از جنگ ٦ روزه (١٩٦٧م) و اشغال كرانۀ باختری، بیت لحم نیز به تصرف اسرائیل درآمد («دائرةالمعارف خاورمیانه»، I /٣٦٩). جمعیت شهر در این زمان ٣١٣‘١٦ تن و روستاهای پیرامون آن ١٦٩‘٥١ تن گزارش شده است (توما، ٥٤). اینان اعم از مسیحی و مسلمان از لحاظ قومی به خاندانهای مختلفی تعلق داشتند (نک : عمله، ١ /٢٠٠-٢٠٤). در میان مردم شهرت دارد كه سكنۀ مسیحی بیت لحم از بازماندگان صلیبیان هستند كه با عربهای بومی درآمیختهاند (ویلنی، ٩٣-٩٦). مسیحیان بیت لحم جزو فرقههای مختلف، از جمله ارتدكس یونانی، ارمنی و برخی فرقههای لاتین هستند («دائرةالمعارف خاورمیانه»، همانجا).
شهر بیت لحم در دورۀ معاصر با دگرگونیهایی از لحاظ كالبدی و نیز از نظر اجتماعی ـ اقتصادی همراه بوده است. تا ١٩٤٨م بیشتر اهالی شهر مسیحی بودند، اما پس از اشغال اراضی و شهرهای فلسطینی، پناهندگان بسیاری به این شهر روی آوردند و متعاقب آن، تركیب مذهبی شهر دگرگون شد. به جمعیت شهر پس از جنگ ٦ روزه، ٨٧٤‘١ تن كه در چادر آوارگان زندگی میكردند، اضافه شد و به این ترتیب، جمعیت مسلمان به ٢ /٥٩٪ افزایش یافت (قس: جودائیكا، IV /٧٤٥، كه در محاسبۀ نسبت مسلمانان به مسیحیان اشتباه كرده است).
پیشتر شهر بیت لحم دارای ٨ محله بود (بدكر، ٩٩) و امروزه روستاهای بیت ساحور و بیت جالا با رشد شهر در حوزۀ مستقیم آن قرار گرفته است ( جودائیكا، همانجا).
بیت لحم از سدۀ ٤م شهر زیارتی مسیحیان بوده است و هنوز جهانگردان بسیاری روزانه از این شهر بازدید میكنند. صنایع دستی و یادمانهای مذهبی ساخته شده از صدف و چوب زیتون و شمعهای «متبرك» تولیدی در بیت لحم هم، در بازارهای داخلی و نیز جهانی، در میان مسیحیان از شهرت خاصی برخوردار است (پرلمن، ٢٥٦؛ اسمیث، پ.، ٣١؛ نیز نک : فیشر، ٤٤).
دانشگاه این شهر پس از اشغال سرزمین، به همت خود فلسطینیان تأسیس و در ١٣٥٢ ش /١٩٧٣ م افتتاح شد (هانتر، ٢٢؛ آغا، ١٠٦).
مهمترین بنای شهر بیت لحم، كلیسای مولد عیسى (ع) است. این كلیسا شامل بنای هشت گوشی است كه بر روی مغارۀ مولد عیسى (ع) بنا شده و به یك كلیسای رومی چارگوش كه به زیبایی و شكوه با مرمر، انواع موزائیك و نقاشیهای دیوار تزیین شده، متصل است. این بنا بارها بازسازی و دگرگون شده است (پرلمن، ٢٥٨). همچنین بقایای قبرهایی در افرات ــ یا افراته، بخش جنوبی بیت لحم ــ به چشم میخورد كه به صورت غارهایی در دل كوه حفر شدهاند؛ شواهد حاكی از آن است كه این قبرها به جامعهای شبانی و نیمه كوچنده تعلق داشته است (مزار، ١٩٨). آثاری سفالین از عصر برنز و آهن در ضلع شرقی كلیسای مولد عیسى(ع) («دائرةالمعارف جدید»، I /٢٠٤) و نیز زوبینهایی متعلق به سدۀ ١١ قم در نزدیكی القدر ــ جنوب بیت لحم ــ یافت شده است (مزار، ٣٣٦, ٣٦٢).
بركههای سلیمان كه آب شهر به طور سنتی از آنها تأمین میشد، در جنوب بیت لحم واقعاند (برمكی، ١٦٩). قبر راحیل، همسر یعقوب (سفر پیدایش، ٣٥:١٩-٢٠)، و همچنین مدفن داوود و سلیمان (یاقوت، ١ /٥٢٢) را نیز در این شهر دانستهاند.
مآخذ
آغا، نبیل خالد، مدائن فلسطین، بیروت، ١٩٩٣ م؛
ابن اثیر، الكامل؛
ابن بطوطه، سفرنامه، ترجمۀ محمدعلی موحد، تهران، ١٣٤٨ ش؛
ابوعبید بكری، عبدالله، معجم مااستعجم، به كوشش مصطفى سقا، قاهره، ١٣٦٤ ق /١٩٤٥ م؛
ابن عدیم، عمر، زبدة الحلب، به كوشش سامی دهان، دمشق، ١٣٧٠ق /١٩٥١م؛
ادریسی، محمد، نزهة المشتاق، قاهره، ١٩٧٠م؛
اصطخری، ابراهیم، المسالك والممالك، به كوشش محمدجابر عبدالعال حسینی و محمد شفیق غربال، قاهره، ١٣٨١ق /١٩٦١م؛
دباغ، مصطفى مراد، بلادنا فلسطین، بیروت، ١٣٩٤ ق /١٩٧٤ م؛
رانسیمان، استیون، تاریخ جنگهای صلیبی، ترجمۀ منوچهر كاشف، تهران، ١٣٦٠ ش؛
عمله، محمد یوسف عمرو، انساب العشائر الفلسطینیة، عمان، ١٩٩١م؛
قرآن مجید؛
قلقشندی، احمد، صبح الاعشى، به كوشش محمدحسین شمسالدین و دیگران، بیروت، ١٤٠٧ق / ١٩٨٧ م؛
كتاب مقدس؛
مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، به كوشش دخویه، لیدن، ١٩٠٦ م؛
موسوعۀ عام؛
موسوعة كتاب مقدس، بیروت، ١٩٩٣ م؛
ناصرخسرو، سفرنامه، به كوشش محمد دبیر سیاقی، تهران، ١٣٥٦ ش؛
نویری، احمد، نهایة الارب، قاهره، ١٤٠٣ق /١٩٨٣م؛
هاكس، جیمز، قاموس كتاب مقدس، بیروت، ١٩٢٨م؛
هروی، علی، الاشارات الی معرفة الزیارات، به كوشش ژ. سوردل تومین، دمشق، ١٩٥٣ م؛
یاقوت، بلدان؛
یعقوبی، احمد، تاریخ، بیروت، ١٣٧٩ ق /١٩٦٠ م؛
نیز:
Albright, W. F., The Archaeology of Palestine, Beirut, ١٩٧٧;
The American Peoples Encyclopedia, New York, ١٩٠٨;
Ashe, G., The Land and the Book, London, ١٩٦٥;
Baedeker, K., Palestine et Syrie, Leipzig, ١٩١٢;
Baramki, D. C., The Art and Architecture of Ancient Palestine, Beirut, ١٩٦٩;
Beyer, G., «Die Kreuzfahrergebiete von Jerusalem und S. Abraham(Hebron)», Zeitschrift des Deutschen Palästina-Vereins, Leipzig, ١٩٧٢, vol. LXV;
Bhutani, S., The United Nations and the Arab-Israeli Conflict, New Delhi, ١٩٧٧;
Cattan, H., The Palestine Question, London, ١٩٨٨;
Encyclopedia of The Moderm Middle East, London, ١٩٩٦;
The New Encyclopedia of Archaeological Excavations in The Holy Land, New York, ١٩٩٦;
EI٢;
Fisher, W. B, The Middle East, London, ١٩٧٨;
Funk and Wagnalls New Standard Bible Dictionary, New York, ١٩٣٦;
Hadawi, S., Village Statistics ١٩٤٥, Beirut, ١٩٧٠;
Hunter, F. R., The Palestinian Uprising, London, ١٩٩١;
Hurewitz, J. C., The Struggle for Palestine, New York, ١٩٧٦;
Judaica;
Mazar, A., Archaeology of the Land of the Bible, New York, ١٩٩٢;
The Middle East Intelligence Handbooks, ١٩٤٣-١٩٤٦ (Palestine and Transjordan), London, ١٩٨٧;
Morris, B., ١٩٤٨ and After (Israel and Palestinians), Oxford, ١٩٩٤;
Noth, M., «Eine siedlungsgeogsraphische Liste in ١. Chr. ٢ und ٤». Zeitschrift des Deutschen Palästina-Vereins, Leipzig, ١٩٧٢, vol. LV;
Pauly;
Pearlman, M. and Y. Yannai, Historical Sites in Israel, Jerusalem, ١٩٧٧;
Smith, G. A., The Historical Geography of The Holy Land, London, ١٩٧٤;
Smith, P. A., Palestine and the Palestinians (١٨٧٦-١٩٨٣), London, ١٩٨٤;
Tuma, E. H. and H. Darin-Drabkin, The Economic Case for Palestine, London, ١٩٤٨;
Vilnay, Z., Steimatzky’s Palestine Guide, Jerusalem, ١٩٤٢;
WNGD.
عباس سعیدی