بالِش، نام ٤ شهر در اسپانیا که در حکومت اسلامی اندلس اهمیت یافت. نویسندگان اسلامی این نام را به صورتهای متفاوت نگاشته‌اند: ابن حیان (٥/ ١٩٠)، ابوعبیدبکری (ص ٧٦٣) و ادریسی (٢/ ٥٣٧) آن را بالش؛ ابن‌بشکوال (٢/ ٦٣٧)، یاقوت (١/ ٧٢٠)، ابن بطوطه (٤/ ٣٦٨) و مقری (١/ ١٦٦) بَلَّش؛ ابن فرضی (١/ ٣٠٥، ٢/ ٢٠٥)، ابن‌خطیب (کناسة...، ١٦، الاحاطة...، ١/ ٢٩٥) و ابن سعید مغربی (ص ٤٢٢)، بلّیش و بلَّش؛ ابنالفدا (ص ١٧٥) ابلّیش، و سرانجام ابن دلابی (ص ٩) و ضبی (ص ٥٢٩) بَلس و بلیس نوشته‌اند. مشهورترین این شهرها بالش مقاله است که در استان مالقه در نزدیکی دریای مدیترانه و در دامنۀ کوههای تخادا در کنار رودخانۀ بالش قرار دارد. بالشِ بنوعبدالله در ناحیۀ غرناطه در کنارۀ چپ رودخانۀ گوادِلفو در جنوب اسپانیا، و بالش زیبا و بالش سفید در نزدیکیِ هم در ناحیۀ المریه در دامنۀ کوههای ماریا در جنوب شرقی اسپانیا قرار گرفته‌اند (ﻧﮑ: «اطلس...»، ٢٩٧، ٧٦؛ «فرهنگ...»، IX/ ٨٢٠).
ادریسی محل بالش را در ناحیۀ بجانه دانسته است (همانجا) و به نظر می‌رسد که منظور او بالش سفید یا بالش زیبا در ایابت المریه بوده است. ابوالفدا ابلّیش را یکی از مهم‌ترین شهرهای ایالت مالقه دانسته که در کنار رودخانه‌ای بسیار زیبا واقع است و از نواحی سرسبز المریه به شمار می‌آید (همانجا).
این شهرها ظاهراً در ٩٣ق/ ٧١٢م با فتح اندلس توسط نیروهای اسلان در زمرۀ سرزمینهای اسلامی قرار گرفتند (ﻧﮑ: کنده، ٧٧، I/ ٦٩) و از آن زمان تا اواخر سدۀ ٣ق/ ٩م که حکومت امویان اندلس رو به ضعف نهاد، زیر سلطۀ دولت مرکزی اندلس قرار داشتند (ﻧﮑ : عبدالحلیم، ٤٨-٤٩). در اوایل سدۀ ٤ق/ ١٠ فرمانروایان ایالتهای شمالی اندلس بر مالقه و المریه تاختند، اما خلیفه ناصر این مناطق را دوباره در حیطۀ قدرت مرکزی قرار داد (ابن حیان، ٥/ ١٩٠-٣٦٦-٣٦٧). در دوران ملوک‌الطوایف در اندلس بنی حمود بر مالقه و بنی عامر المریه حکومت می‌کردند (عبدالحلیم، ٢٧٣-٢٧٤). در ٤٤٩ق/ ١٠٥٧م بنی زیری مالقه را از تصرف بنی حمود خارج کردند (همو، ٢٨٤)و. در ٤٨٠ق/ ١٠٨٧م فرمانروایان دورۀ ملوک‌الطوایف که از هجوم یوسف ین تاشفین بیم داشتند، با مسیحیان همداستان شدند و آنها المریه را مورد تاخت و تاز قرار دادند، لیکن ابن‌تاشفتن در ٤٨٣ق همۀ آنها را سرکوب کرد و پس از آن حکومت مرابطون تا اواخر سدۀ ٥ق/ ١١م به‌ویژه در شرق اندلس پا برجا بود (ابن‌خلدون، ٦/ ٢٥٠؛ عبدالحلیم، ٤٠٤). از این زمان تا اواخر سدۀ ٩ق/ ١٥م بالشها با پی‌آمدهای لشکرکشیهای فرمانروایان مسلمان و مدعیان مسحیی را تحمل کردند (ﻧﮑ : ابن‌خلدون، ٤/ ٢١٨ ﺑﺒ ، ٧/ ٢٦١ﺑﺒ ؛ عنان، عصر...، ١/ ١١٢).

در ٨٨٨ و ٨٩٠ق/ ١٤٨٣ و ١٤٨٥م هجوم نیروهای مسیحی به بالش مالقه به شکست انجامید، اما آنها با تجمع نیروهای بیشتر در ٨٩٢ق دوباره به بالش حمله کردند و موفق به تصرف آن شدند (ﻧﮑ: مقری، ٤/ ٥١٤، ٥١٦، ٥١٩-٥٢٠). مسلمانان بالش مالقه پس از تسلط مسیحیان بر شهر آنجا را ترک کردند و به دیگر نواحی مسلمان‌نشین کوچیدند. امروزه بالش مقاله شهری کوچک است، اما در دورۀ اسلامی علاوه برآنکه پایگاه مهم جنوب اندلس به شمار می‌رفت، زادگاه علما و ادبای بسیاری نیز بود (عنان، الآثار...، ٢٥٤). جمعیت بالش مقاله در نیمۀ سدۀ ٢٠م، حدود ٣٥ هزار، بالش سفید ٦ هزار، و بالش زیبا ١٠ هزار تن بود (ﻧﮑ: لاروس...، X/ ٧١١؛ «فرهنگ»، همانجا). ساکنان کنونیِ بالشِ بنوعبدالله از نژاد عرب هستند (همانجا).
مقری (١/ ١٦٦) و ابن بطوطه (٤/ ٣٦٨) از فراوانی میوه در بالش مقاله یاد کرده‌اند. امروزه غلات، حبوبات، انگور و انواع روغنهای نباتی در بالشها کشت و تولید می‌شود («فرهنگ»، همانجا). ابن خطیب (الاحاطة، ١/ ٢٩٥، ٢/ ١٣٨-١٣٩)، مقری (٢/ ٢١٢، ٤/ ٣٤٤). ابن‌فرضی (١/ ٣٠٥، ٢/ ٢٠٥)، ابن‌بشکوال (٢/ ٦٣٧) و ضبی (ص ٥١) شمار زیادی از علما و ادبای این شهرها را معرفی کرده‌اند. ابن‌بطوطه از زیبایی مسجد بالش مالقه سخن گفته است (همانجا). از آثار برجا مانده از دوران سلامی خرابه‌های یک دژ و یک طاق در یکی از خیابانهای بالش مالقه است. گفته می‌شود که دو کلیسای این شهر در محل مساجد قدیم بنا شده است (عنان، همانجا).

مآخذ

ابن‌بشکوال، خلف، الصلة، بیروت، ١٤١٠ق/ ١٩٨٩م؛
ابن‌بطوطه، محمد، رحلة، پاریس، ١٩٢٢م؛
ابن‌حیان، حیان، المقتبس، به کوشش چالمتا و دیگران، مادرید، ١٩٧٩م؛
ابن‌خطیب، محمد، الاحاطة فی اخبار غرناطة، به کوشش محمد عبدالله عنان، قاهره، ١٣٧٥ق/ ١٩٥٥م؛
همو، کناسة الدکان بعد انتقال السکان، قاهره، ١٩٦٦م؛
ابن خلدون، العبر؛
ابن دلایی، احمد، ترصیع الاخبار، به کوشش عبدالعزیز، اهوانی، مادرید، ١٩٦٥م؛
ابن سعید مغربی، علی، المغرب فی حلی المغرب، به کوشش شوقی ضیف، قاهره، ١٣٥٣ق؛
ابن فرضی، عبدالله ، تاریخ العلماء و الرواة اللعلم بالاندلس، به کوشش عزت عطار حسینی، قاهره، ١٣٧٣ق/ ١٩٤٥م؛
ابوعبید بکری، عبدالله، المسالک و الممالک، به کوشش وان لون وا. فره، تونس، ١٩٩٢م؛
البوالفدا، تقویم البلدان، به کوشش م. رنو و دوسلان، پاریس، ١٨٤٠م؛
ادریسی، محمد، نزهةالمشتاق، بیروت، ١٤٠٩ق/ ١٩٨٩م؛
ضبی، احمد، بغیةالملتمس، به کوشش ف. کودرا، مادرید، ١٨٨٤م؛
عبدالحلیم، رجب محمد، العلاقات بین الاندلس الاسلامیة و اسبانیا النصرانیة فی عصر بنی امیة و ملوک الطوائف، قاهره، دارالکتب الاسلامیة؛
عنان، محمد عبدالله، الآثار الاندلسیة الباقیة فی اسبانیا و البرتغال، قاهره، ١٣٨١ق/ ١٩٦١م؛
همو، عصرالمرابطلین و الموحدین فی المغرب و الاندلس، قاهره، ١٣٨٣ق/ ١٩٦٤م؛
مقری، احمد، نفح الطیب، به کوشش احسان عباس، بیروت، ١٣٨٨ق/ ١٩٦٨م؛
یاقوت، بلدان؛
نیز:

Atlas of the World , oxford, ١٩٩٤;
conde, J. A., History of the Dominiom Of the Arabs In spain, tr. J. Foster, London, ١٨٥٤;
Diccionario Salavat, Bracelonam;
Grande Larusse.
پرویز امین