اَبْقَیق، شهر و میدان نفتی در ناحیۀ الاحساء عربستان سعودی با °٢٥ و ′٥٦ عرض شمالی و °٤٩ و ′٤٠ طول شرقی، كه از شمال شرقی به ظَهران، از جنوب به هُفوف، از شرق به خلیج‌فارس (بحرین) و از غرب به عین دار و نواحی صحرایی شمال شرقی عربستان محدود است («اطلس جهانی لایف»؛ بریتانیكا، XVI / ٢٧٨-٢٧٩).
نام صحیح این شهر بُقَیق است كه با معانی مربوط به آب (بَقّه) در لفظ عربی ارتباط دارد. بیابان‌گردان، محل این شهر را به عنوان اَبا القِعْدان به معنای محل شترهای نر جوان می‌شناسند (EI٢). در غالب منابع امروزی از این شهر به عنوان ابقیق نام برده‌اند (همانجا؛ منشینگ، IV / ٤٧؛ هاپ وود، ٢٣٩). شهر ابقیق در قسمت جنوبی میدان نفتی ابقیق، یكی از بزرگ‌ترین میدانهای نفتی عربستان سعودی و در ناحیه‌ای صحرایی با تپه‌های ماسه‌ای روان قرار دارد (لانگریگ، ١٣٢). این شهر در كنار بزرگ‌راه اصلی ظهران ـ هُفوف كه عربستان داخلی را به بنادر دَمّام و رأس تنوره در كنار خلیج‌فارس متصل می‌سازد و نیز در كنار راه‌آهن دولتی عربستان (دمّام ـ ریاض) واقع است (EI٢). منطقۀ نفت‌خیزی كه ابقیق در آن قرار دارد، یكی از نواحی اصلی زندگی بیابان‌گردان بود كه با برپایی این‌گونه شهرهای نوبنیادِ نفتی اسكان داده شده‌اند (كلارك، ٢٣٨).
ایجاد و گسترش بعدی ابقیق در واقع به نقش و اهمیت كشف و استخراج نفت و دگرگونیهای اقتصادی حاصل از آن باز‌می‌گردد. در ١٩٤٠م ابقیق به عنوان یكی از مهم‌ترین مناطق نفتی جهان درآمد (لانگریك، همانجا) و انتقال نفت آن به ظهران و از آنجا به بحرین در ١٩٤٥م (همو، ١٣٤)، ابقیق را به‌عنوان یكی از مراكز آرامكو درآورد (كلارك، همانجا). ایجاد چادرها و خانه‌های موقتی اولیه برای اقامت كاركنان گروههای اكتشاف، در كنار برپایی مراكز كوچك برای برآوردن نیازهای زیستی آنان، هستۀ اصلی شهر ابقیق را فراهم آورد (كلارك، ١٠٨-١٠٩). تا ١٩٥٢م، ٦٢ حلقه چاه نفت در ابقیق مورد بهره‌برداری قرار گرفت (همو، ٢٠٣) تا جایی كه در سالهای بعد ابقیق را به صورت مهم‌ترین مركز تولید آرامكو درآورد (هاپ وود، ٢٣٩؛ بومونت، ٣٢٦). بهره‌برداری از چاههای نفت، گسترش هرچه بیش‌تر تأسیسات تازه را ضروری می ساخت كه این خود باعث توسعۀ بیش‌تر این شهر شد. از جملۀ این تأسیسات اولیه می‌توان از كارگاهها، منابع ذخیره‌سازی، تأسیسات صنعتی، شبكه‌های آب‌رسانی، برق و گاز و نیز راههای ارتباطی، تلگراف و بی‌سیم نام برد (لانگریك، ٢٠٤-٢٠٥). پس از استقرار اولیۀ كاركنان آرامكو و اسكان خانوارهایی در این شهر، بُعد مهاجرت خانوارها گسترش یافت (هاپ وود، ٢٣٨-٢٣٩). می‌توان گفت كه پیش از كشف نفت در این ناحیه، شهر ابقیق وجود خارجی نداشت (كلارك، ٢٣٨).
منابع نفتی ابقیق همراه با منابع نفتی سه شهرِ همسان آن، یعنی عین دار، دَمّام و قَطیف، در ١٩٥٢م از لحاظ بهره‌دهی و غنی بودن منابع، با منابع نفتی ایالات متحده قابل مقایسه بود (لانگریگ، ٢٠٣-٢٠٤). خط لوله‌ای كه نفت ابقیق را از طریق صحاری عربستان، اردن، سوریه و لبنان به ساحل دریای مدیترانه تا نزدیكی بندر صیدا منتقل می‌سازد، ١٧٢٠كمـ طول دارد (فوبلیكوف، ١ / ٤١٣). طول این خط را ١٣٠٠كمـ نیز ذكر كرده‌اند (غرایبه، ٤٣١).
ابقیق مانند دیگر شهرهای كوچك نفتی از لحاظ نظم خاص خیابان‌بندی، خانه‌سازی و تأسیسات زیستی ـ رفاهی با سایر شهرهای عربستان تفاوت دارد (بومونت، همانجا). این‌گونه تفاوتها همراه با تركیب خاص جمعیت بومی و غیربومی، تضادهای اجتماعی ـ فرهنگی را به دنبال داشته است كه ممكن است در آینده مشكلاتی به وجود آورد. این مسأله حتی توجه دست‌اندركاران اولیۀ اكتشاف نفت در این ناحیه را نیز به خود جلب كرده است (لانگریگ، ٢١٣؛ منسفیلد، ١٥١). از جمعیت این شهر آمار صحیحی در دست نیست، اما براساس آمار ١٩٥٢م جمعیت آن را حدود ٠٠٠‘١٥ نفر دانسته‌اند (لاروس بزرگ، ج I؛ EI٢).

مآخذ

غرایبه، عبدالكریم محمود، مقدمة تاریخ العرب الحدیث، دمشق، ١٣٨٠ق / ١٩٦٠م؛
فوبلیكوف، د. ر.، و دیگران، تاریخ الاقطار العربیة المعاصر، ١٩١٧-١٩٧٠ م، مسكو، ١٩٧٥م؛
نیز:

Beaumont, P., the Middle East A: AGeographical Study, London, ١٩٧٦;
Britannica, ١٩٧٨;
Clarke, J. I. and W. B. Fisher, Populations of the Middle East and North Africa, London, ١٩٧٢;
EI٢;
Grand Larousse Hopwood, D., The Arabian Peninsula, Society and Politics, London, ١٩٧٢;
Life Pictorial Atlas of the World, New York, ١٩٦١;
Longrigg, S. H., Oil in the Middle East, London. ١٩٥٤;
Mansfield, P., The Middle East, A Political and Economic Survey, London, ١٩٧٣;
Mensching, H. und Wirth, E., Nordafrika und Vorderasien, Frankfurt, ١٩٧٧.

عباس سعیدی