بُرَیده‌، شهر و مركز سابق‌ منطقه قَصیم‌ در شمال‌ فلات‌ نجد، واقع‌ در ناحیه مركزی‌ عربستان‌. این‌ شهر در ٢٥ كیلومتری‌ شمال‌ عُنَیزه‌ بر كرانۀ چپ‌ وادی‌ الرُّمه‌ قرار دارد كه‌ از مغرب‌ به‌ شنزار نفودالسَّر می‌پیوندد. بریده‌ در°٢٦ و´٢٠ عرض‌ شمالی‌ و°٤٣ و´٥٩ طول‌ شرقی‌ واقع‌ است‌ و ارتفاع‌ آن‌ از سطح‌ دریا به‌ ٦١٠ متر می‌رسد (EI²؛ بریتانیكا، .(II / ٣٧٤ در جلگه‌های‌ پست‌ رسوبی‌ آن‌ كه‌ میان تپه‌های‌ شنی‌ بریده‌ پراكنده‌اند، روستاها و باغستانهایی‌ پدید آمده‌ است‌ كه‌ خُبوب‌ نام‌ دارد. خُصَیبه‌، شُقه‌، رُدَیقه‌، زُنْقُب‌ وهَدیه‌ مهم‌ ترین‌ روستاهای‌ آن‌ به‌ شمار می‌آیند (بلادی‌، ٤٥، ٤٦؛ جاسر،٢٦٦-٢٦٩، حواشی‌).
زمان‌ پیدایش‌ این‌ شهر به‌ درستی‌ معلوم‌ نیست‌. یاقوت‌ از بریده‌ به‌ عنوان‌ آبشخوری‌ از آن‌ بنوضبینۀ ازدی‌ نام‌ برده‌ است‌ (١ / ٥٩٩) كه‌ معلوم‌ می‌دارد لااقل‌ از آن‌ ایام‌ مسكونی‌ بوده‌ است‌ (نیز نك‌ : زهرانی‌، ٢ / ٤٩). در سدۀ ١٠ق‌ / ١٦م‌ بریده‌ در حوزۂ اقتدار راشد دریبی‌ تمیمی‌ قرار داشت‌ كه‌ به‌ تدریج‌ نفوذ و سیطرۂ خود را بر اطراف‌ گستراند (خزعل‌، ٢٩٣؛ نیز نك‌ : ریحانی‌، تاریخ‌... ، ١٠١). در سده ١٢ق‌ / ١٨م‌، بریده‌ عرصه كشمكشهایی‌ میان‌ آل‌ رشید و آل‌ سعود و حكمرانان‌ محلی‌ بود كه‌ گهگاه‌ عثمانیان‌ و مصریان‌ نیز در این‌ منازعات‌ مداخله‌ می‌كردند (ابن‌ بشر، ١ / ٧٧، ٩١ببـ ؛ فیلبی‌، .(٢٠١-٢١٠
درگیریهای‌ مستمر حمود دریبی‌، امیر بریده‌ با والی‌ عنیزه‌ كه‌ طرفدار آل‌ رشید بود، فرصت‌ مناسبی‌ پیش‌ آورد تا آل‌ سعود در ١١٨٢ق‌ / ١٧٦٨م‌ به‌ یاری‌ امیر بریده‌ بشتابند و نفوذ خود را در منطقه‌ توسعه‌ دهند. آل‌ علیان‌ پس‌ از درگذشت‌ حمود دریبی‌ با آل‌رشید متحد شد و جانشین‌ وی‌ را از شهر راند. از این‌رو، بریده‌ دستخوش‌ ناآرامیهایی گشت‌ و سرانجام‌ با حمایت‌ آل‌ سعود، جُمَیلان‌ بن‌ حَمد امارت‌ آنجا را در دست‌ گرفت‌. در ١١٨٨ق‌ / ١٧٧٤م‌ عُرَیعربن‌دُجَین‌، امیراَحساء، بریده‌ را از چنگ‌سعودیان‌ به‌ در آورد. عبدالعزیز بن‌ سعود نیز فرزندش‌ محمد را به‌ تسخیر آنجا فرستاد و او پس‌ از نبردی‌ طولانی‌ شهر را به‌ تصرف‌ آورد (خزعل‌، ٢٩٣، ٢٩٤؛ حمزه‌، ٣٣٧). از آن‌پس‌، آل‌ سعود پیشروی‌ نیروهای‌ عثمانی‌ و طرفداران‌ آل‌ رشید را در بریده‌ سد كردند و دامنه نزاع‌ گسترش‌ یافت‌ (احمد،.(٢٥
در ١٢٩٦ق‌ / ١٨٧٩م‌ محمدبن‌ عبدالله‌بن‌ رشید به‌ درخواست‌ اهالی‌ بریده‌ كه‌ در محاصره سپاهیان‌ عبدالله‌بن‌ فیصل‌ سعودی‌ قرار داشتند، به‌ آنجا تاخت‌ و به‌ محاصرۂ شهر پایان‌ داد. از آن‌ پس‌، حاكمان‌ بریده‌ به‌ ولایت‌ آل‌ رشید تن‌ دادند. در ١٣٠٨ق‌ / ١٨٩١م‌ اتحاد نیرومندی‌ از امیران‌ محلی‌ و قبایل‌ بیابانگرد قصیم‌ و آل‌ سعود برضد آل‌ رشید پدید آمد. محمدبن‌ عبدالله‌بن‌ رشید برای‌ درهم‌ شكستن‌ این‌ اتحاد، سپاهی‌ تدارك‌ دید و به‌ بریده‌ حمله‌ برد و در نبردی‌ معروف‌ نیروهای‌ متحدان‌ را درهم‌ كوبید و شهر را تسخیر كرد و آن‌ را به‌ دست‌ آل‌ مُهَنّا داد. ابن‌ سعود همواره‌ فرصتی‌ می‌جست‌ تا قصیم‌ را از چنگ‌ ابن‌ رشید كه‌ از آن‌ به‌ عنوان‌ دژی‌ برای‌ حمله‌ به‌ جنوب‌ عربستان‌ استفاده‌ می‌كرد، به‌ درآورد؛ از این‌رو، در ١٣٢٣ق‌ / ١٩٠٥م‌ به‌ بریده‌ تاخت‌ و آنجا را گرفت‌ و مقاومتهای‌ محلی‌ را كه‌ به‌ طرفداری‌ از آل‌ رشید صورت‌ می‌گرفت‌، سركوب‌ كرد و امارت‌ شهر را به‌ كارگزار خود، عبدالله‌بن‌ جَلوی‌ وانهاد. بدین‌سان‌، حكومت‌ آل‌ مُهَنا بر بریده‌ پایان‌ یافت‌ و این‌ شهر از ١٣٢٦ق‌ / ١٩٠٨م‌ در سیطره كامل‌ آل‌ سعود قرار گرفت‌ (لاریمر،١١٧٠-١١٦٩،I / ١١٦٦؛ حمزه‌، ٣٤٦، ٣٥٢، ٣٧٤- ٣٧٥؛ غرایبه‌، ١ / ٣٨٤، ٣٩٤، ٣٩٥، ٤٠٧- ٤٠٨).
بریده‌ در مقایسه‌ با دیگر نقاط شبه‌جزیرۂ عربستان‌ از آب‌ و هوای‌ معتدل‌تری‌ برخوردار است‌. در زمینهای‌ حاصل‌ خیزی‌ كه‌ بر اثر سیلابهای‌ وادی‌ الرمه‌ پدید آمده‌ است‌، آب‌ فراوانی‌ یافت‌ می‌شود؛ از این‌رو، سراسر ناحیۀ شمال‌ و غرب‌ بریده‌ از نخلستانها و چراگاههای‌ سرسبز پوشید شده‌ است‌. افزون‌ بر كشاورزی‌، پرورش‌ حیوانات‌ اهلی به ویژه‌ اسب‌ و شتر در آنجا رونق‌ فراوانی‌ دارد و مهم‌ ترین‌ منبع‌ درآمد اهالی‌ به‌ شمار می‌رود. از آنجا كه‌ بریده‌ بر سر راه‌ مدینه‌ به‌ بصره‌ قرار دارد، به‌ صورت‌ مركزی‌ تجاری‌ درآمده‌ است‌ و ساكنان‌ آنجا افزون‌ بر بازارهای‌ داخلی‌ به‌ راحتی‌ می‌توانند محصولات‌ خود را در مناطق‌ شرقی‌ و شمالی‌ شبه‌ جزیره‌ به‌ فروش‌ برسانند (كحاله‌،٨٠، ١١٧؛ وهبه‌،٥٦؛²EI).
جمعیت‌ نسبتاً ثابت‌ شهر كه‌ از ٣٠ هزارتن‌ در نمی‌گذرد، آمیزه‌ای‌ از قبایل‌ گوناگون‌ چون‌ عَنْزه‌، حَرْب‌، مُطَیر، عُتَیبه‌ و تمیم‌ است‌ كه‌ بیشتر آنها در روستاهای‌ جنوبی‌ ساكنند. در گرداگرد ساختمانهای‌ آجری‌ شهر، دیواری‌ به‌ ارتفاع‌ ١٥ پا كشیده‌ شده‌ است‌. در شمال‌شرقی‌ بریده‌، قلعه‌ یا قصری‌ بزرگ‌، زیبا و كهن‌ با دیوارهای‌ بلند به‌ ارتفاع‌ ٤٠ پا خودنمایی‌ می‌كند. این‌ قصر با دژهای‌ استوار، برج‌ و باروهایی‌ پرشمار توسط آل‌مهنا احداث‌ شد و بخشهایی‌ نیز توسط آل‌ رشید و آل‌ سعود به‌ آن‌ افزوده‌ گردید و پیش‌ تر اقامتگاه‌ حكمرانان‌ محلی‌ و پادشاهان‌ آل‌ سعود بود؛ اما در زمان‌ سلطنت‌ عبدالعزیز آل‌ سعود به‌پادگان‌ نظامی‌ تبدیل‌ گشت (وهبه‌، همانجا؛ ریحانی‌، ملوك‌...، ٢ / ١٢٤- ١٢٦؛ EI²).
بریده‌ ٦ مسجد دارد و در موسم‌ حج‌، پذیرای‌ حجاج‌ بغدادی‌ است‌ (كحاله‌، ١١٧؛ بستانی‌، ٥ / ٤٠١). در ١٣٧٤ق‌ / ١٩٥٥م‌ با تخریب‌ معروف‌ترین‌ آثار تاریخی‌ بریده‌، برج‌ و باروهای‌ شهر و قسمتی‌ از قلعه آل‌مهنا از یك‌ سو و احداث‌ ساختمانهای‌ نوبنیاد دولتی‌، مدارس‌ و بیمارستانها از سوی‌ دیگر، چهره شهر كاملاً دگرگون‌ گشت‌. اینك‌ تنها میدان‌ بزرگ‌ و بازار اَلجَرَده‌ و خیابانهای‌ تنگ‌ و پرپیچ‌ و خم‌ ناحیه غربی‌ بریده‌ یادآور آن‌ مركز مهم‌ بازرگانی‌ درگذشته‌ است‌ (²EI).
بریده‌ كه‌ بزر‌ترین‌ شهر منطقه قصیم‌ به‌ شمار می‌آمد، در ١٣٨٤ق‌ / ١٩٦٤م‌ از آن‌ جدا شد و مستقلاً زیرنظر وزارت‌ كشور عربستان‌ قرار گرفت‌ (علی‌، ١١٧، حاشیۀ ٣).

مآخذ

ابن‌بشر، عثمان‌، عنوان‌ المجد فی‌تاریخ‌ نجد، ریاض‌، ١٣٨٥ق‌؛
بستانی‌، بطرس‌، دائرۃ المعارف‌، بیروت‌، دارالمعرفه‌؛
بلادی‌، عاتق‌، نسب‌ حرب‌، مكه‌، ١٣٩٩ق‌؛
جاسر، حمد و صالح‌ علی‌، حاشیه‌ بر بلادالعرب‌ حسن‌ بن‌ عبدالله‌ اصفهانی‌، ریاض‌، ١٣٨٨ق‌ / ١٩٦٨م‌؛
حمزه‌، فؤاد، قلب‌ جزیرۃ العرب‌، ریاض‌، ١٣٨٨ق‌ / ١٩٦٨م‌؛
خزعل‌، حسین‌، حیاۃ الشیخ‌ محمدبن‌ عبدالوهاب‌، بیروت‌، ١٩٦٨م‌؛
ریحانی‌، امین‌، تاریخ‌ نجد و ملحقاته‌، بیروت‌، ١٩٨١م‌؛
همو، ملوك‌العرب‌، بیروت‌، ١٩٥١م‌؛
زهرانی‌، علی‌، المعجم‌ الجغرافی‌ للبلاد العربیة السعودیة، بیروت‌، ١٣٩١ق‌ / ١٩٧١م‌؛
علی‌، احمد، حاشیه‌ بر جغرافیة شبه‌ جزیرۃ العرب‌ (نكـ: همـ، كحاله‌)؛
غرایبه‌، عبدالكریم‌ محمود، مقدمه تاریخ‌ العرب‌ الحدیث‌، دمشق‌، ١٣٨٠ق‌ / ١٩٦٠م‌؛
كحاله‌، عمررضا، جغرافیة شبه‌ جزیرۃ العرب‌، به‌ كوشش‌ احمد علی‌، قاهره‌، ١٣٨٤ق‌ / ١٩٦٤م‌؛
وهبه‌، حافظ، جزیرۃ العرب‌ فی‌القرن‌ العشرین‌، قاهره‌، ١٣٨٧ق‌ / ١٩٦٧م‌؛
یاقوت‌، بلدان‌؛
نیز:

Ahmed Assah, Miracle of the Desert Kingdom, London, ١٩٦٩;
Britannica , ١٩٧٨;
EI² ;
Lorimer , J. G., Gazetteer of the Persian Gulf, Oman and Central Arabia, Calcutta, ١٩٠٨;
Philby, J., Saudi Arabia, Beirut, ١٩٦٨.

عزت‌ ملا ابراهیمی‌