جَزوله، یا جُزوله، قبیله‌ای کهن از بربرهای ساکن کوههای اطلس در مراکش، که در پیدایش دولت مرابطون نقش بسزایی داشت.
جزوله نام عربی این قبیله است. این نام را برگرفته از واژۀ ایگزولن در زبان بربری، به معنای دامدار و یا واژۀ ایکسولن در آن زبان به معنای ساکنان رشته کوههای الکست (اطلس کوچک) دانسته‌اند (معلمة ... ، ٩ / ٢٩٩٩). امروزه بخشی از جزوله‌ها در رشته‌کوههای اطلس کوچک و بیابانهای مجاور آن در جنوب، و بخش کوچکی از آنان نیز در شمال در قلعیه و تپه‌های جنوب غربی کوههای وکسان ساکن هستند. محل زندگی آنها درگذشته از دشت سوس تا دریاچۀ رود درعه گسترده بود. در برخی از منابع تاریخی از کوههای مناطق جنوبی اطلس کوچک، با نام جزوله یاد شده است؛ از آن‌رو که جزوله‌ها در آنجا اقامت داشته‌اند (نک‌ : ابن‌سعید، ١٢٤؛ معلمة، همانجا، نیز ٣٠٠٢، ٣٠١٤).
به گزارش ابن‌سعید، شهر تغوست، مرکز سرزمین جزوله در جنوب آن رشته‌کوه واقع بوده است (ص ١١٢-١١٣). لئون افریقی که در سدۀ ١٠ق از سرزمین جزوله دیدار کرده، آنجا را یکی از اقلیمهای هفت‌گانۀ مراکش برشمرده است. او جزوله را سرزمینی پرنعمت، اما مردم آنجا را روستانشینانی فقیر و ستیزه‌جو وصف کرده است که جز چارپایان ثروت دیگری نداشته‌اند. به گزارش وی در ناحیۀ جزوله معادن مس و آهن به فراوانی یافت می‌شده است و مردم جزوله‌ وسایلی از مس و آهن می‌ساختند و در دیگر جاها می‌فروختند. همو از بازاری در جزوله یاد کرده است که از سالروز میلاد پیامبر اکرم (ص) تا ٢ ماه پس از آن برپا می‌شده است و در آن به داد و ستد انواع کالاها مانند پارچه، پوشاک، ابزار و ادوات و چارپایان می‌پرداختند. به هنگام برپایی بازار از غریبه‌ها، حتى اگر شمارشان از ١٠ هزار تن نیز افزون‌تر بود، با غذا پذیرایی می‌شد (١ / ٣٠، ١٤٤-١٤٦).
درمیانه‌های سدۀ ٥ ق / ١١م‌ عبدالله‌بن یاسین ‌جزولی ــ شاگرد ابـوعمـران فاسی، فقیـه مالکـی‌مذهب ــ از کشمکشهای قبایل بربر بهره جست و دولت مرابطون را بنیاد نهاد (نک‌ : حقی، ٤٩-٥٠؛ لارویی، ١٦٣). در ٥٣٣ ق / ١١٣٩م افراد قبیلۀ جزوله در درگیریهای میان مرابطون و موحدون نخست به یاری خویشاوندان مرابطون خود شتافتند، اما در پی نخستین شکستهای مرابطون در سوس، مردم جزوله‌ با موحدون هم پیمان شدند، ولی وفاداری این نیروها برای رویارویی با مرابطون در تلمسان چنان مورد تردید بود که موحدون آنان را در ٥٣٩ ق با توسل به نیرنگ قتل عام کردند (نک‌ : ابن‌قطان، ٢٦٤-٢٦٥؛ ابن عذاری، ٤ / ٩٦؛ عنان، ١ / ١٨٥، ٢٣٠-٢٣١؛ EI٢)؛ از این رو، مردم جزوله‌ پس از آن، در کلیۀ انقلابات برضد موحدون شرکت می‌جستند (معلمة، ٩ / ٣٠٠٣).
مردم جزوله‌ حدود یک سده تحت استیلای قبیلۀ بنویدارِ سوس بودند و چون بنویدار با بادیه‌نشینان وابسته به گروه معقل متحد شدند، قبیلۀ جزوله نیز با یکی از قبایل آن گروه به نام ذوحسّان هم‌پیمان شد. در دوران انحطاط خاندان سعدیان، سادات جعفری از قبیلۀ سَملاله حدود نیم سده (تا ١٠٨٠ق / ١٦٧٠م) بر سرزمین جزوله چیرگی داشتند (EI٢). در روزگار معاصر مردم جزولۀ شمال در جنبش بوحماره در ١٩٠٥ و ١٩٠٩م نقشی مؤثر داشتند (معلمة، ٩ / ٣٠١٤).
افزون بر عبدالله بن یاسین جزولی، بنیادگذار دولت مرابطون، نحوی و لغت‌شناس معروف سدۀ ٧ق، ابوموسى عیسی بن عبدالعزیز جزولی، عبدالرحمان بن عفان فاسی جزولی، ابومحمد عبدالعزیز بن احمد جزولی و ابوعبدالله محمدبن سلیمان ابی‌بکر از بزرگانی هستند که از میان قبیلۀ جزوله برخاسته‌اند (ابن قاضی، ٢ / ٤٠١؛ قادری، ٢ / ١٧٤؛ سامی، ٣ / ١٨٠٢).

مآخذ

ابن سعیـد مغربـی، علی، الجغرافیا، بیـروت، ١٩٧٠م؛
ابن‌عـذاری، احمـد، البیان المغرب، بیروت، ١٩٨٣م؛
ابن‌قاضی، احمد، جذوة الاقتباس، رباط، ١٩٧٤م؛
ابن‌قطان، حسن، نظم الجمان، بیروت، ١٩٩٠م؛
حقی، احسان، المغرب العربی، بیروت، دارالیقظة‌العربیه؛
سامی، شمس‌الدین، قاموس الاعلام، استانبول، ١٣٠٨ق؛
عنان، محمدعبدالله، عصر المرابطین و الموحدین، قاهره، ١٣٨٤ق / ١٩٦٤م؛
قادری، محمد، نشرالمثانی لاهل القرن الحادی عشر و الثانی، رباط ، ١٤٠٢ق / ١٩٨٢م؛
لئون افریقی، حسن بن محمد وزان، وصف افریقیا، بیروت، ١٩٨٣م؛
معلمة المغرب، رباط، ١٤١٩ق / ١٩٩٨ م؛
نیز:

EI٢;
Laroui, A., The History of The Maghrib, tr. R. Manheim, Princeton, ١٩٧٧.

پرویز امین