ايسيغْ كول، درياچه‌ای كوهستانی در تركستان و يكی از بزرگ‌ترين درياچه‌های كوهستانی جهان و استانی به همين نام در قرقيزستان. ايسيغ كول در تركی قرقيزی به معنای درياچۀ گرم است (BSE٣, X/ ٥٤٤). در زبان چينی نيز نام اين درياچه به همين معناست (بارتولد، III/ ٤٣٧). نام درياچه در آثار مؤلفان اسلامی به گونه‌های مختلف آمده است (نک‌ : حدود العالم، ٢٧، ٤٠، ٨٢؛ مجمل التواريخ ... ، ١٠٠؛ گرديزی، ٢٦٦؛ ابن عربشاه، ١٥٠؛ شرف‌الدين، ٣٣٤، ٤٣٤).
درياچۀ ايسيغ كول در فاصلۀ °٤٢ و ´١١ تا °٤٢ و ´٥٩ عرض شمالی و °٧٦ و ´١٥ تا °٧٨ و ´٣٠ طول شرقی واقع است (EI٢, IV/ ٢١٢). ارتفاع آن از سطح دريا ٦٠٨‘١ متر است. مساحت آن را ٢٣٦‘٦ و ٣٣٠‘٦ كمـ٢، طـول آن را ١٧٨ كمـ و عريض‌ترين بخش درياچه را ٦٠ كمـ نوشته‌اند. حداكثر عمق درياچه ٦٦٨ تا ٧٠٢ متر، عمق متوسط آن ٢٧٨ متر و ميزان آب آن ٧٣٨‘١ كمـ٣ است. آب بيش از ٥٠ رودخانه و جويبار به اين درياچه می‌ريزد كه ميزان ريزش ساليانۀ آنها بالغ بر ٣ كمـ٣ است (BSE٣، همانجا). محيط درياچه ٥٩٧ كمـ است كه نيمی از ساحل آن شنی است. حرارت آب درياچه در زمستان (ژانويه) °٢ تا °٣ و در تابستان °١٩ تا °٢٠ سانتی‌گراد است. آب درياچه تا عمق ١٢ متر قابل رؤيت است. ميزان نمك آب ٨/ ٥٪ و برای شرب نامناسب است. در ايسيغ كول حدود ٢٠ نوع ماهی زندگی می‌كنند (همانجا).
قديم‌ترين مأخذی كه در آن از درياچۀ ايسيغ كول سخن رفته، نوشتۀ سيون ـ تسزان مؤلف چينی سدۀ ٧ م است (بارتولد، IV/ ٧٤). در ٦٢٩م اين راهب بودايی، معلم و جهانگرد به اراضی كنونی آسيای مركزی سفر كرد و پس از بازگشت به چين در ٦٤٨م مشاهدات خود را با عنوان «يادداشتهايی دربارۀ سرزمينهای غربی» نوشت كه آگاهيهای جالبی دربارۀ يخچالهای طبيعی كوههای تيان شان و درياچۀ ايسيغ كول به دست می‌دهد (آزاتيان، ٩٠-٩١؛ بارتولد، IV/ ٧٥).
يكی از راههای بازرگانی ميان چين و آسيای غربی از بِدِل در ساحل جنوبی اين درياچه می‌گذشت كه مشرف به دشت‌چو بود. مهم‌ترين منطقۀ بازرگانی كنار آن بَرسخان نام داشته است (همو، III/ ٤٣٧-٤٣٨). گرديزی داستانی دربارۀ بنای برسخان و وجه تسميۀ آن نقل كرده است (ص ٢٦٥). همو می‌نويسد كه اندر حوالی ايسيغ كول چگليان نشينند (ص ٢٦٦). بارتولد شهر ايسيكول در شمال درياچه را با اسكول مندرج در متن حدود العالم (ص ٨٢) همنام دانسته است (III/ ٤٣٨).
قدامة بن جعفر مردم اين ناحيه را مجوس (زردشتی) و زنديق (مانوی) ناميده است (ص ٣٦٢). ياقوت نيز آنان را مجوس، آتش ـ پرست، زنديق و مانوی خوانده است (٤/ ٨٣٣)، ولی در اين منطقه گورهای مسلمانان با نوشته‌هايی بر روی سنگهای قبر وجود دارد (بارتولد، همانجا).
كرانۀ ايسيغ كول به سبب شرايط آب و هوايی بسيار مناسب، يكی از زمستانگاههای مورد علاقۀ كوچندگان ترك و مغول بوده است. نام ايسيغ كول بارها در تاريخ نظامی آسيای ميانه آمده است. تيمور به احتمال در جزيره‌ای ميان درياچه قلعه‌ای بنا كرد و در آن گروهی از تاتارهايی را كه گمان می‌رود از آسيای صغير آورده بود، جای داد. اين همان دژی است كه ميرزا محمد حيدر دو غلات آن را قوی سو ناميده است (ص ٧٨؛ بارتولد، همانجا). اكنون در درياچه اثری از جزيره نيست. محتمل است كه جزيره و دژ ياد شده در نتيجۀ زمين‌لرزه منهدم شده باشند (همانجا).
در سده‌های ١٧ و ١٨ م كرانۀ ايسيغ كول تحت حاكميت قلموقهايی قرار داشت كه دين بودايی داشتند. در روزگار قلموقها كرانۀ درياچه مرتع دامهای قبيلۀ قراقرقيز بود. پس از تسلط چينيها بر اراضی قلموقها دولت چين با وجود تلاش بسيار، نتوانست در اين نواحی از موقعيتی استوار، برخوردار شود. اواسط سدۀ ١٩ م روسها به سوی منطقۀ ايلی روان شدند (نک‌ : ه‌ د، ايلی). بخشی از افراد قراقرقيز در ١٨٥٥ م ناگزير به حاكميت روسها تن در دادند، بقيه نيز در ١٨٦٠ م حاكميت روسها را پذيرفتند (بارتولد، III/ ٤٣٩).
استان ايسيغ كول در ١١ دسامبر ١٩٧٠ تأسيس گرديد. اين استان كه در بخش شرقی جمهوری قرقيزستان واقع شده، از جنوب شرق با جمهوری خلق چين هم مرز است (BSE٣, X/ ٥٤٤). مساحت استان ايسيغ كول را ٥٠٠‘٤٣ كمـ٢، و جمعيت آن را در ١٩٨٥ م/ ١٣٦٤ ش، ٣٧٩ هزار نفر نوشته‌اند كه ٣٣٪ آنان در شهرها زندگی می‌كردند. اين استان دارای ٣ شهر با مركزی به نام پرژوالسك است («فرهنگ ... »، ٥١٠). استان ايسيغ كول به ٤ شهرستان تقسيم شده است. بجز قرقيزها كه بخش بزرگی از جمعيت را تشكيل می‌دهند، قزاقها، تاتارها، قلموقها، ازبكها، اويغورهار، دونگايها، روسها، اوكرايينيها و اقوامی ديگر نيز در اين استان سکنى دارند. تراكم جمعيت در استان ايسيغ كول، اندكی بيش از ٥/ ٧ نفر در هر كمـ٢ است و اشتغال عمدۀ اهالی دامداری است (BSE٣, X/ ٥٤٥).

مآخذ

ابن عربشاه، احمد، عجائب المقدور فی اخبار تيمور، قاهره، ١٣٠٥ ق؛
حدود العالم، به كوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٦٢ ش؛
شرف‌الدين علی يزدی، ظفرنامه، به كوشش عصام‌الدين اورونبايوف، تاشكند، ١٩٧٢ م؛
قدامة بن جعفر، «الخراج»، همراه المسالك والممالك ابن‌خردادبه، به كوشش دخويه، ليدن، ١٨٨٩م؛
گرديزی، عبدالحی، زين الاخبار، به كوشش عبدالحی حبيبی، تهران، ١٣٤٧ ش؛
مجمل التواريخ و القصص، به كوشش محمدتقی بهار، تهران، ١٣١٧ ش؛
ياقوت، بلدان؛
نيز:

Azatian, A. A. etal., Istoriya otkrytiya i issledovaniya sovetskoĭ Azii, Moscow, ١٩٦٩;
Barthold, W. W., Sochineniya, Moscow,١٩٦٥-١٩٦٦;
BSE٣;
Dughlat, M. H., Tarikh-i-Rashidi, tr. N. Elias, Patna, ١٩٧٣;
EI٢;
Sovetskiĭ entsiklopedicheskiĭ slovar’, Moscow, ١٩٨٧.
عنايت الله رضا