این‌ بخش‌ با ٨/ ٤٨٢‘١ كمـ٢ مساحت‌ شامل‌ ٣ دهستان به‌ نامهای‌ علی‌آباد ملك‌، خبریز و شوراب‌ است ( آمارنامه‌، ١٣٧٢ش‌، ١٩، ٢٤) و از شمال‌ به‌ بخش‌ سعادت‌ شهر، از غرب‌ به‌ بخش‌ مركزی‌ (شهرستان مرودشت‌)، از جنوب‌ به‌ بخش‌ كربال‌ (شهرستان‌ شیراز) و از شرق به‌ بخش آبادۀ طشك‌ (شهرستان نی‌ریز) محدود می‌شود (فرهنگ‌ آبادیها، ١٣٦٥ش‌، ١٠).
قدیم‌ترین‌ تشكیلات‌ زمین‌شناسی ارسنجان‌ ـ آباده‌ را گنبدهای‌ نمكی‌ واقع‌ در مناطق‌ شرقی دشت‌ تشكیل‌ می‌دهد كه‌ مربوط به‌ دورۀ كامبرین است‌. رسوبات‌كرتاسه‌ به‌ترتیب‌از تشكیلات‌ آهكی‌ خاكستری‌ رنگ با قابلیت‌ نفوذ خوب‌ تشكیل‌ شده‌ كه‌ بر روی‌ آنها تناوبی‌ از مارن‌ و شیلهای‌ خاكستری‌ و آهك‌ قرار گرفته‌ است‌ (مبشری‌، ٤/ ٢١٤). رسوبات‌ دوران‌ سوم‌ شامل‌ تشكیلات‌ آهكی‌ و دولومیتی است‌ (همو، ٤/ ٢١٥). آبرفتهای‌ دوران‌ چهارم‌ حاصل‌ از فرسایش واریزه‌ای‌ ارتفاعات‌ پیرامونی‌، مخروط افكنه‌های‌ دوران‌ چهارم‌ و رسوبات دریاچه‌ای‌ است‌ كه‌ منابع‌ آبدار دشت‌ را تشكیل‌ می‌دهند. حداكثر ضخامت آبرفتها ١٥٠ متر است‌ (همانجا). حوزۀ آبریز ناحیه‌ ٩٨٩‘١ كمـ٢ وسعت‌ دارد و دشت‌ ارسنجان‌ به‌ مساحت‌ ٥٢٥ كمـ٢ را در خود جای‌ داده‌ است‌ (همو، ٤/ ٢١٤). سنگ‌ كف‌ این‌ دشت‌ مربوط به‌ تشكیلات‌ كنگلومرایی‌ بختیاری‌ است‌ (همو، ٤/ ٢١٥). جهت‌ جریان‌ آب‌ زیرزمینی دشت‌ از شمال‌ غربی‌ به‌ جنوب‌ شرقی و به‌ عبارت‌ دیگر به طرف‌ دریاچۀ طشك‌ است‌. این‌ بخش‌ فاقد رودخانۀ دائمی است‌ (همانجا). در گذشته‌، قناتها منبع‌ اصلی‌ تأمین‌ آب‌ این‌ منطقه به‌ شمار می‌رفت‌ (فرصت‌، ٢٤١) و در حال‌ حاضر ١٦ رشته‌ از آنها باقی‌ است‌ (فرهنگ‌ آبادیها، ١٣٦٧ش‌، بیست‌ویك‌). همچنین‌ ١٦٧ چاه‌ عمیق‌ و ٧٨٣ چاه‌ نیمه‌عمیق‌ در دشت‌ ارسنجان‌ وجود دارد (همان‌، بیست‌) و ظاهراً حفر بی‌رویۀ این‌ چاهها تا حد زیادی‌ باعث‌ از میان‌ رفتن‌ قناتها شده‌ است‌. ١٢ چشمۀ دائمی‌ به‌ انضمام‌ ٤ چشمۀ فصلی‌ دیگر، منابع‌ آب‌ این‌ بخش‌ به‌ شمار می‌روند (همان‌، بیست‌ و یك‌).
ارتفاعات‌ این‌ بخش‌ شامل‌ كوه‌ چنار در شمال‌، كوه‌ سنگ‌ سیاه‌ در شمال‌ خاوری‌ و كوه‌ سیاه‌ در جنوب‌ است‌ (فرهنگ‌ جغرافیایی‌ آبادیها...، ٧). پوشش گیاهی‌ این‌ بخش‌ برای‌ چرای‌ دام‌ مناسب‌ است‌ و نیز برخی‌ گیاهان‌ كه‌ كاربرد دارویی‌ دارند، در آنجا می‌رویند (همان‌، ٧ـ ٨). از جانوران‌ و پرندگان‌ این‌ منطقه گرگ‌، شغال‌ و كبك‌ (همانجا) را می‌توان‌ نام‌ برد. سابق‌ بر این آهو، بز، پازن‌، قوچ‌، تیهو و كبوتر در این نواحی‌ شكار می‌شدند (فسایی‌، ٢/ ١٢٥٠).
این بخش‌ ٧٦ آبادی‌ دارای‌ سكنه‌ دارد كه‌ از آن‌ میان‌ آبادیهای‌ علی‌آباد ملك‌، جمال‌آباد و خبریز را با جمعیتهای‌ بیش‌ از ١٨٠ خانوار می‌توان نام‌ برد (فرهنگ‌ آبادیها، ١٣٦٥ش‌، ١٤، ١٦). علاوه‌ بر این‌ ٢٧ آبادی و مكان‌ خالی‌ از سكنه‌ در این‌ بخش‌ وجود دارد (فرهنگ‌ روستایی‌، ٤٨). بر اساس‌ آمار ١٣٥٥ش‌، جمعیت‌ آبادیهای این‌ بخش‌ ١٨١‘٢ خانوار (١٣٨‘١١ نفر) بوده‌ (فرهنگ‌ آبادیها، ١٣٥٥ش‌، ١١٠) كه‌ طبق‌ آمار ١٣٦٥ش‌ به‌ ٢١٢‘٣ خانوار (٦٠٥‘١٧ نفر) افزایش‌ یافته‌ است‌ (فرهنگ‌ آبادیها، ١٣٦٥ش‌، ١٤).
فعالیت‌ اقتصادی روستاهای‌ این‌ بخش‌ دامداری‌ و دامپروری‌، زراعت‌ و باغداری است‌ (همانجا). سطح‌ كل‌ زمینهای‌ كشاورزی‌ ٣٠٦‘١٧ هكتار است كه‌ ٢٢٠‘١٦ هكتار آن‌ زراعت‌ آبی‌ و بقیه‌ دیم‌ است‌ (فرهنگ‌ اقتصادی‌...، «٤/ ١٧٩»). كشت عمدۀ آنجا شامل‌ گندم‌ آبی‌ و دیم‌ به‌ ترتیب: ٨٦٥‘٥ و ١٢٨ هكتار، جو آبی‌ و دیم‌: ٦٩٢‘١ و ٧٥١ هكتار، چغندر قند: ٤٩٥‘١ هكتار، نباتات علوفه‌ای‌: ٧٤ هكتار و دانه‌های روغنی‌: ١٦ هكتار است‌ (همان‌، «٢/ ١٧٩» ـ «٣/ ١٧٩»). دیگر فرآورده‌های عمدۀ كشاورزی‌ این‌ بخش‌، محصولات‌ جالیزی‌، انار، انگور، سیب درختی‌ و گوجه‌فرنگی‌ است‌. همچنین‌ ٥٠٠ هكتار از زمینهای‌ مزروعی‌ این‌ بخش‌ در سالهای‌ اخیر متروك‌ شده‌ است‌ (همانجا). سابق‌ بر این علاوه‌ بر گندم‌ و جو در این‌ ناحیه‌ پنبه‌، شلتوك‌، كنجد و خشخاش نیز كشت می‌شده‌ است‌ (فسایی‌، ٢/ ١٢٥١). دام‌ موجود در این بخش‌ ٣٦٣‘٢ رأس‌ گاو و گوساله‌ و ٩٥٨‘٧٢ رأس‌ گوسفند و بز است‌ (فرهنگ آبادیها، ١٣٦٥ش‌، ١٥). مرغداری صنعتی‌، پرورش زنبور عسل و قالی‌بافی‌ از سایر فعالیتهای‌ اقتصادی در این بخش‌ است‌ (فرهنگ اقتصادی‌...، «٤/ ١٧٩»، «٥/ ١٧٩»). بخش ارسنجان‌ دارای‌ ٤٢ دبستان‌، ٦ مدرسۀ راهنمایی‌، ٣ كتابخانۀ عمومی‌ (فرهنگ‌ روستایی‌، ١٩٠)، ٣٥ مسجد و حسینیه‌ و ٥ امام‌زاده است‌ (همان‌، ٢٦٢). این بخش‌ از ییلاقات‌ ایل‌ باصری‌ است‌ (كیهان‌، ٢/ ٨٧).

شهر ارسنجان‌

این‌ شهر در °٥٣ و ´١٣ طول‌ شرقی‌ و °٢٩ و ´٥٥ عرض شمالی‌، در ارتفاع‌ ٦٥٠‘١ متر از سطح‌ دریا ( آمارنامه‌، ١٣٧٢ش‌، ١٢) و در ١٣٦ كیلومتری شمال‌ خاوری‌ شیراز قرار گرفته‌ است‌ (فرهنگ جغرافیایی‌ آبادیها، ٧) و با پاسارگاد حدود ٥٠ كمـ فاصله‌ دارد (نقشۀ راهنما...).
آثار ساختمانها و بناهایی در دشت‌ ارسنجان‌ ـ از جمله‌ بقایای‌ یك‌ آتشكده‌ ـ وجود دارد كه‌ نشان‌دهندۀ قدمت‌ ناحیه‌ و آبادی‌ آن‌ در دورۀ پیش‌ از اسلام است‌ ( فرصت‌، ٢٤٢-٢٤٣). به‌ نوشتۀ محمد نصیر فرصت‌ (ص‌ ٢٤١) ارسنجان‌ دارای‌ حدود ٨٠٠ «درب‌ خانه‌» و به گفتۀ فسایی‌ (همانجا)، حدود ٠٠٠‘١ «درب‌ خانه‌» بوده‌ است‌. همچنین مساجد بزرگ‌ و با صفا و گورستان‌ وسیع‌ در این‌ شهر وجود داشته‌ است‌. آثار مدرسه‌ای‌ با شكوه‌ و زیبا منسوب‌ به‌ زمان‌ شاه‌ سلطان‌ حسین صفوی‌ برجاست (فرصت‌، ٢٤١-٢٤٢). این‌ مدرسه‌ در ١٠٨٠ق‌ توسط سعید ارسنجانی‌ با آجر و سنگ‌ بنا شد (فسایی‌، همانجا). فرصت (ص‌ ٢٤٢) از سنگ قبری‌ بزرگ‌ منتسب‌ به طهماسب‌ خبر می‌دهد كه‌ ظاهراً نام‌ یكی‌ از حاكمان‌ محلی‌ بوده‌ كه‌ ٦ ماه‌ در آنجا حكومت داشته‌ است‌. در ١٣٢٩ش‌ این‌ شهر ٥ هزار نفر جمعیت‌ داشت‌ (فرهنگ‌ جغرافیایی‌ ایران‌، ٩/ ٧) كه‌ در ١٣٥٥ش‌ به‌ ٥١٠‘٦ نفر (سرشماری‌، ١٣٥٥ش‌، «٦/ ل‌») و در ١٣٦٥ش‌ به‌ ٦٨٥‘١٠ نفر رسید (سرشماری‌، نتایج‌ كلی‌، ٥٨) كه‌ در این‌ سال‌ حدود ٤٣٪ (٥٩٥‘٤ نفر) از جمعیت ساكن‌ این‌ شهر را افراد كمتر از ١٥ سال‌ تشكیل می‌داده‌ است‌ (سرشماری‌، نتایج‌ تفصیلی‌، ١٨). نسبت جنسی این شهر ١١٥مرد در مقابل‌ ١٠٠ زن است‌ (همانجا). از ٤٥٦‘٨ نفر جمعیت‌ ٦ ساله‌ و بالاتر این‌ شهر ٧/ ٧٠٪ باسواد بوده‌اند. این نسبت‌ در میان‌ مردان ٦/ ٧٨٪ و بین‌ زنان‌ ٤/ ٦١٪ بوده‌ است‌ (همانجا). براساس‌ آخرین سرشماری‌ عمومی‌ (١٣٦٥ش‌)، ٤/ ١٩٪ از جمعیت فعال‌ این‌ شهر در گروه‌ عمدۀ ساختمان‌، ٧/ ١٣٪ در گروه‌ عمدۀ كشاورزی‌، دامپروری‌... و ٦/ ٤٪ در گروه‌ عمدۀ صنعت‌ اشتغال‌ داشته‌اند (همانجا).
آثار تاریخی مربوط به‌ دورۀ اسلامی‌ كه‌ در شهر ارسنجان‌ برجای مانده‌، شامل مسجد جامع‌ و ٣ قلعۀ كهن‌ به‌ نامهای‌ حسین‌خان‌، آقامیرزا و افراسیاب‌خان‌ است ( فرهنگ‌ جغرافیایی‌ آبادیها، ٨).

مآخذ

آمارنامۀ استان فارس‌، ١٣٧٢ش‌، سازمان‌ برنامه‌ و بودجه‌، شیراز، ١٣٧٣ش‌؛
سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌ (١٣٥٥ش‌)، استان‌ فارس‌، مركز آمار ایران‌، تهران‌، ١٣٥٩ش‌؛
سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌ (١٣٦٥ش‌)، نتایج‌ تفصیلی‌، شهرستان‌ مرودشت‌، مركز آمار ایران‌، تهران‌، ١٣٦٨ش‌؛
سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌ (١٣٦٥ش‌)، نتایج‌ كلی‌، استانها (١١)، مركز آمار ایران‌، تهران‌، ١٣٦٩ش‌؛
فرصت‌، محمدنصیر، آثارالعجم‌، به‌ كوشش‌ علی‌ دهباشی‌، تهران‌، ١٣٦٢ش‌؛
فرهنگ‌ آبادیهای‌ كشور (١٣٥٥ش‌)، استان‌ فارس‌، مركز آمار ایران‌، تهران‌، ١٣٦١ش‌؛
فرهنگ‌ آبادیهای‌ كشور (١٣٦٥ش‌)، شهرستان‌ مرودشت‌، مركز آمار ایران‌، تهران‌، ١٣٦٨ش‌؛
فرهنگ‌ آبادیهای‌ كشور، سرشماری‌ عمومی‌ كشاورزی‌ (١٣٦٧ش‌)، استان‌ فارس‌، مركز آمار ایران‌، تهران‌، ١٣٦٩ش‌؛
فرهنگ‌ اقتصادی‌ دهات‌ و مزارع‌، استان‌ فارس‌، جهاد سازندگی‌، تهران‌، ١٣٦٣ش‌؛
فرهنگ‌ جغرافیایی‌ آبادیهای‌ كشور (شیراز)، دایرۀ جغرافیایی‌ ستاد ارتش‌، تهران‌، ١٣٦٢ش‌؛
فرهنگ‌ جغرافیایی‌ ایران‌ (آبادیها)، استان‌ هفتم‌، دایرۀ جغرافیایی‌ ستاد ارتش‌، تهران‌، ١٣٣٠ش‌؛
فرهنگ‌ روستایی‌ (١٣٦٥ش‌)، مركز آمار ایران‌، تهران‌، ١٣٦٩ش‌؛
فسایی‌،حسن‌، فارسنامۀ ناصری‌، به‌ كوشش‌ منصور رستگار فسایی‌، تهران‌، ١٣٦٧ش‌؛
كیهان‌، مسعود، جغرافیای‌ مفصل‌ ایران‌، تهران‌،١٣١١ش‌؛
مبشری‌، فریدون‌ و دیگران‌، ارزیابی‌ وضع‌ موجود و امكانات‌ توسعۀ منابع‌ آب‌ (منطقۀ فارس‌)، تهران‌، ١٣٥١ش‌؛
نقشۀ راهنمای‌ كشور جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، گیتاشناسی‌، شم‌ ١٦٥،

مژگان‌ نظامی