اَلْخَلیل (عبری: حَبرون / هَبرون)، شهری کهن در فلسطین، واقع در جنوب کرانۀ باختری رود اردن.
این شهر در °٣١ و ´٣٢ عرض شمالی، و °٣٥ و ´٦ طول شرقی، در ارتفاع حدود ٩٣٠ متری از سطح دریا، در ٣٦ کیلومتری جنوب بیت‌المقدس و در میان تپه‌هایی بلند موسوم به جبال‌الخلیل جای دارد. شهر الخلیل با حدود ٢٣٠ هزار تن جمعیت (٢٠٠٩ م / ١٣٨٨ ش)، پس از غزه دومین شهر بزرگ فلسطینی‌نشین است (نک‌ : «اطلس ... »، npn.؛ دباغ، ١(١) / ٢٦٤؛ «جمعیت»، .npn). الخلیل به سبب برخورداری از خاک بارور، آب و هوا و بارشهای مناسب و نیز جای‌داشتن بر سر راههای مهم کاروان‌رو، از دیرباز جزو آبادترین شهرهای فلسطین بوده است. پیرامون این شهر را باغهای میوه ــ به‌ویژه سیب و تاکستانهای انگور ــ دربر گرفته است و صنایع شیشه‌گری، چرم‌سازی و نساجی از گذشته‌های دور در آنجا رونق داشته‌ است (دباغ، همانجا؛ اشملز، ١٣٨؛ نیز EI٢, IV / ٩٥٥).
برپایۀ یافته‌های باستان‌شناختی، دیرینگی الخلیل به ٣٥٠٠ ق‌م باز می‌گردد. این شهر در طول تاریخ کهن خود به نامهای گوناگونی خوانده می‌شده است. بنابر عهد عتیق کهن‌ترین نام این شهر قِریَت اربع یا قریات اربع، به معنی شهر اربع بوده است. این نـام را برگرفته از نـام یکی از پادشاهان کنعانی ــ از قبیلۀ بنی‌عناق ــ دانسته‌اند (نک‌ : هاکس، ٣١٠؛ رکلو، IX / ٨١٤؛ دامونی، ٩٩؛ موسوعة ... ، ٢٥٦). اما شاید این نام گویای این واقعیت باشد که شهر در ابتدا بر روی ٤ تپۀ کنار هم بر پا شده بوده است (بریتانیکا، ذیل حبرون).
در عهد عتیق از این شهر با نام ممرا نیز یاد شده است (پیدایش، ٢٣: ١٩؛ هاکس، ٣١١). بنا بر عهد عتیق هنگامی‌که ابراهیم (ع) در اوایل سدۀ ١٩ ق‌ م به همراه خانواده‌اش از مصر به سرزمین کنعان آمد، در ممرا اقامت گزید و مدت مدیدی در این شهر به‌سر برد و در آنجا قربانگاهی برای پرستش خدا برپا ساخت؛ و چون همسرش سارا درگذشت، با خرید قطعه‌زمینی، او را در مغـاره‌ای موسوم بـه مکفیله ــ که در کنار کشتزاری در پیرامون ممرا جای داشت ــ به خاک سپرد (پیدایش، ١٣: ١- ١٨؛ ٢٣: ١-٢٠؛ شرّاب، ٣٤٥). با مرگ ابراهیم (ع)، او نیز در این مغاره به خاک سپرده شد و بعدها اسحاق و یعقوب (ع) و همسرانشان و نیز یوسف (ع) در آنجا مدفون گشتند (هاکس، همانجا). از این‌رو این شهر نزد یهودیان و مسلمانان از تقدس و احترامی خاص برخوردار است.
پس از کوچ بزرگ بنی‌اسرائیل به رهبری موسى (ع) از مصر به سرزمین کنعان، و بیرون راندن کنعانیان از سرزمینشان، این سرزمین میان اسباط دوازده‌گانۀ بنی‌اسرائیل تقسیم شد و از این میان، ممرا بـه حبرون ــ یکی از پسران کالب بـن یِفُنَه ــ رسید (یوشع، ١٤: ١٣؛ هاکس، ٣١٠، ٤٨٦). از این‌رو، این شهر بعدها حبرون خوانده شد. این نام در زبان عبری به معنای «دوست» است (جودائیکا، VIII / ٧٤٤). در منابع دورۀ اسلامی از این شهر با نامهای مسجد ابراهیم (ع)، حبری، حبرون و الخلیل یاد شده است. نام اخیر در میان مسلمانان پرکاربردتر بوده و امروزه نیز مسلمانان، این شهر را الخلیل می‌خوانند (شراب، همانجا). این نام اشاره به خلیل، لقب ابراهیم (ع)، در قرآن کریم دارد و در زبان عربی نیز به معنای دوست است (نساء / ٤ / ١٢٥).
بنا‌به‌روایتی که درستی آن مورد تردید است، پیامبر اکرم (ص) حبرون را به درخواست تمیم داری به هنگام اسلام آوردن او به صورت اقطاع به وی و خاندانش واگذار کرد. پس از فتح حبرون به دست مسلمانان در زمان خلیفۀ دوم عمر، خلفای وقت با پذیرش صحت اهدای این قطیعه از سوی پیامبر (ص)، تمیم و خاندان او را مالک آن شهر می‌شناختند (نک‌ : ه‌ د، تمیم داری).
در منابع سده‌های نخستین اسلامی، الخلیل شهری کوچک وصف شده که اهمیت آن بیشتر به سبب وجود مقبرۀ ابراهیم (ع) و خاندانش در آنجا بوده است. این مقبره در مسجدی قرار داشته است که در روزهای آدینه مردم در آن به نماز آدینه می‌ایستاده‌اند (نک‌ : اصطخری، ٥٧؛ ابن‌حوقل، ١ / ١٧٢؛ دبیرسیاقی، ٢٢٨؛ هروی، ٣٠). به نوشتۀ مقدسی، برگِرد این مسجد دیواری استوار از سنگ کشیده بودند که مزین به نقش و نگارهایی بوده است. در پیرامون مسجد خانه‌هایی برای زائران و مجاوران ساخته بودند که آب آشامیدنی آنها از یک رشته قنات کم‌آب تأمین می‌شده است. پیرامون شهر را از هر سو باغهای میوه، به‌ویژه سیب و تاکستان، دربرمی‌گرفته است و محصول سیب آن از اشتهار خاصی برخوردار بوده و به مصر صادر می‌شده است. در الخلیل مهمان‌خانه‌ای موقوفه بر پا بوده که در آن زائران و فقیران اطعام می‌شده‌اند و امیر سامانی نیز سالانه هزار درهم بدان موقوفه ارسال می‌کرده است (ص ١٧٢-١٧٣).
الخلیل در ٤٢٥ ق / ١٠٣٤ م از زمین‌لرزه‌ای شدید آسیب دید (EI٢، همانجا). این شهر در ٤٩٢ ق / ١٠٩٩ م به تصرف نیروهای صلیبی درآمد (سید، ١٠١-١٠٢). صلیبیان کلیسایی در حرم ابراهیم (ع) احداث کردند (موسوعة، ٢٥٦). الخلیل در دست صلیبیان باقی بود تا آنکه در ٥٨٣ ق / ١١٨٧ م، صلاح‌الدین ایوبی آنان را از الخلیل بیرون راند (ابن‌اثیر، ١١ / ٥٤٦) و کلیسای ساخت آنان را بـه مسجد بدل کرد و منبر عسقلان را ــ که در ٤٨٤ ق / ١٠٩١ م، بـه دستور مستنصرباللٰه، خلیفۀ فاطمی ساخته شده بـود ــ بدانجا منتقل کرد (موسوعة، همانجا).
در میانه‌های سدۀ ٧ ق / ١٣ م، مغولها متصرفات خود را تا سرزمین شام گسترش دادند و با ممالیکْ هم‌مرز شدند. در سال ٦٦٨ ق / ١٢٧٠ م، ملک ظاهر بیبرس در عین‌جالوت بر نیروهای مغول پیروز گشت و آنها را از شام بیرون راند و بر الخلیل چیره شد. پادشاهان مملوکی در آبادانی الخلیل کوشا بودند و در روزگار آنان بر رونق و آبادانی این شهر افزوده شد. الخلیل در ٩٢٣ ق / ١٥١٧ م، به تصرف عثمانیها درآمد و تا ١٣٣٥ ق / ١٩١٧ م، در دست آنان باقی بود. در دورۀ ٤٠٠ سالۀ حاکمیت عثمانیها بر الخلیل، شهر اعتبار بیشتری یافت و بر جمعیت آن افزوده شد (همان، ٢٥٩-٢٦٠).
پس از افتتاح آبراهۀ سوئز در ١٢٨٦ ق / ١٨٦٩ م، توجه قدرتهای اروپایی به سرزمینهای حاشیۀ دریای مدیترانه بیشتر شد و الخلیل اهمیت بیشتری یافت و شمار جمعیت آن از حدود ٨ تا ١٠ هزار تن در دهۀ ١٨٧٠ م به حدود ١٤ هزار تن در سالهای پایانی سدۀ ١٩ م رسید. روند روبه‌رشد الخلیل پس از استیلای بریتانیا در ١٣٣٥ ق / ١٩١٧ م بر آن، همچنان ادامه داشت. فلسطین، و از آن جمله الخلیل، تا سالهای پس از جنگ جهانی دوم در دست بریتانیا بود تا آنکه در ١٩٤٨ م / ١٣٢٧ ش سازمان ملل متحد کرانۀ باختری رود اردن را به اردن واگذار کرد؛ اما در ١٩٦٧ م در جریان جنگهای شش‌روزه، شهرهای واقع در کرانۀ باختری رود اردن، و از آن میان الخلیل، به اشغال نیروهای اسرائیلی درآمد (EI٢, IV / ٩٦١)، تا آنکه پس از گفت‌وگوهای صلح اسلو که میان فلسطینیان و دولت اسرائیل صورت گرفت، برپایۀ توافق‌نامۀ اسلو، کرانۀ باختری رود اردن و باریکۀ غزه به دولت خودگردان فلسطین واگذار شد (نک‌ : «توافق ... »، npn.).

مآخذ

ابن‌اثیر، الکامل؛
ابن‌حوقل، محمد، صورة‌ الارض، لیدن، ١٩٣٨ م؛
اصطخری، ابراهیم، مسالک الممالک، به کوشش دخویه، لیدن، ١٨٧٠ م؛
دامونی جلیلی، حسین لوبانی، معجم اسماء المدن و القری الفلسطینیة‌ و تفسیر معانیها، بیروت، ٢٠٠٤ م؛
دباغ، مصطفى مراد، بلادنا فلسطین، الخلیل، ١٩٧٣ م؛
دبیرسیاقی، محمد، تعلیقات بر سفرنامۀ ناصرخسرو، به کوشش همو، تهران، ١٣٥٤ ش؛
سید، علی احمد محمد، الخلیل و الحرم الابراهیمی فی عصر الحروب الصلیبیة، قاهره، ١٤١٨ ق / ١٩٩٨ م؛
شراب، محمد محمد، معجم بلدان فلسطین، دمشق، ١٤٠٧ ق / ١٩٨٧ م؛
عهد عتیق؛
قرآن کریم؛
مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، به کوشش دخویه، لیدن، ١٩٠٦ م؛
موسوعة المدن الفلسطینیة، دمشق، ١٩٩٠ م؛
هاکس، جیمز، قاموس کتاب مقدس، تهران، ١٣٧٧ ش؛
هروی، علی، الاشارات الى معرفة الزیارات، به کوشش ژ. سوردل تومین، دمشق، ١٩٥٣ م؛
نیز:

Britannica, www. britannica. com;
Britannica Atlas, Chicago etc., ١٩٩٢;
EI^٢;
Encyclopaedia Judaica, ١٩٧٢;
«The Oslo Accords and the Arab - Israeli Peace Process», Office of the Historian, www. history.state. gov / milestones / ١٩٩٣-٢٠٠٠ / oslo (acc. Feb. ١٩, ٢٠١٥);
«Population (٢٠٠٩)», Population Data. net: Palestine, www. Populationdata.net (acc. Dec.١٦, ٢٠١٤);
Reclus, E., Nouvelle géographie universelle, Paris, ١٨٨٤;
Schmelz, U. O., «Population Characteristics of Jerusalem and Hebron Regions According to Ottoman Census of ١٩٠٥», Ottoman Palestine (١٨٠٠-١٩١٤), ed. G. G. Gilbar, Leiden , ١٩٩٠ .
علی کرم‌همدانی