بَزْمان‌، نام‌ بخشی‌ در شهرستان‌ ایرانشهر (استان‌ سیستان‌ و بلوچستان‌). این‌ بخش از شمال به زاهدان‌، از شمال‌ خاوری‌ و خاور به‌ خاش‌، از جنوب‌ خاوری‌ به‌ ایرانشهر، از جنوب‌ به‌ بمپور، از باختر به‌ كهنوج‌ و بخش جبال‌ بارز، و از شمال‌ باختری‌ به‌ نرماشیر محدود است‌ ( فرهنگ ‌جغرافیایی‌ آبادیها... ، ٨). در این‌ بخش‌ رودخانه‌های‌ مهمی‌ جز رودهای‌ فصلی‌ جریان‌ ندارند (همانجا). در باختر آبادی‌ بزمان‌ رودخانۀ كوچكی‌ جریان‌ دارد كه‌ با نامهای‌ رستا و كهور شهرت دارد (یغمایی‌، ٨٧- ٨٨). بخش‌ بزمان‌ از مناطق‌ كوهستانی‌ استان‌ محسوب‌ می‌شود. بلندترین‌ قله استان‌ بعد از تفتان‌، كوه‌ بزمان‌ (زنده‌) است‌ كه‌ ٥٠٣‘٣ متر ارتفاع‌ دارد (جعفری‌، ١٠٥؛ نقشه‌...). كوه‌ بزمان‌ را مانند تفتان‌ از كوههای‌ آتش‌فشانی‌ (خاموش‌) دانسته‌اند (بدیعی‌، ٣ / ٨٠).
آب‌ و هوای‌ بزمان‌ جز دهستان‌ بزمان‌ گرم‌ و خشك‌ است‌ ( فرهنگ‌ جغرافیایی‌ ایران‌، ٨ / ٤٨؛ بهرامی‌، ٣٨٥؛ افشار، ٢١٠). در گذشته‌ این‌ ناحیه‌ دارای‌ جنگلهای‌ پر درخت‌ بوده‌ است‌ (وزیری‌، ٣٥٧). مؤلف‌ احیاء الملوك‌ در اوایل‌ سدۀ ١١ق‌ / ١٧م‌ طبیعت‌ بزمان‌ را در غایت‌ نزهت‌ و سبزی‌ چون‌ خُلد برین‌، با صحرایی‌ سرشار از گل‌ نرگس‌ وصف‌ كرده‌ است‌ (شاه‌ حسین‌، ٥٠٥).
جمعیت‌ بزمان‌ در اوایل‌ دهۀ ١٣٣٠ش‌ بالغ‌ بر ٥٠٠‘١٢ نفر بود ( فرهنگ ‌جغرافیایی‌ ایران‌، همانجا)، اما در طول‌ ٤٠ سال‌ نه‌ تنها بر جمعیت‌ آن‌ افزوده‌ نشده‌، بلكه‌ كاهش‌ نیز یافته‌ است‌. در ١٣٧٥ش‌ جمعیت این بخش‌ ٤٨٦‘١٢ نفر و مشتمل‌ بر ١٤٨‘٢ خانوار برآورد شده‌ است‌ ( سرشماری‌،شناسنامه‌، ٢). اهالی‌ بزمان‌ به‌ زبان‌ بلوچی‌ سخن‌ می‌گویند و پیرو مذهب‌ تسنن‌ (حنفی‌) هستند و گروهی‌ نیز شیعه‌ مذهبند ( فرهنگ‌جغرافیایی‌ آبادیها، نیز فرهنگ‌ جغرافیایی‌ ایران‌، همانجاها).
اقتصاد این‌ بخش‌ برپایۀ زراعت‌، دامداری‌ و صنایع‌دستی‌، نظیر حصیربافی‌ و سوزن‌دوزی‌ است‌ (همانجاها). این‌ بخش‌ از لحاظ آب‌ زراعی‌ غنی‌ است‌، اما زمینهای‌ مستعد كشاورزی‌ ندارد (یغمایی‌، ٨٧؛ فراهانی‌، ٢٣). محصولات‌ كشاورزی‌ بزمان‌ خرما، مركبات‌، انار، بادام‌ و نباتات‌ جالیزی‌ است‌ ( فرهنگ‌اقتصادی‌... ، «٣ / ١-٤ / ١»؛ فرهنگ‌ جغرافیایی‌ آبادیها، همانجا).
این‌ بخش‌ مشتمل‌ بر دو دهستان‌ بزمان‌ و آب‌ رئیس‌ است‌ كه‌ جمعاً ١١٦ آبادی‌ دارای‌ سكنه ‌را شامل‌ می‌شود ( سازمان‌... ،٣٠؛ سرشماری‌، نتایج‌، پانزده‌). مركز بخش‌، روستای‌ نسبتاً قدیمی‌ بزمان‌ است‌ كه در°٢٨ و´٤٨ عرض‌ شمالی و°٦٠ و´١٣ طول شرقی‌ در ارتفاع‌ ٩٨٠ متری از سطح دریا، و در ١٠٥ كیلومتری شمال‌ باختری‌ ایرانشهر واقع‌ شده‌ است‌ (مفخم‌، ١ / ٦٦؛ پاپلی‌، ١٠٠؛ قس‌: فرهنگ‌جغرافیایی‌ آبادیها، ٨- ٩). شمار جمعیت‌ آن‌ در ١٣٧٥ش‌، ٤٦٣‘٣ نفر و مشتمل‌ بر ٥٥٧ خانوار بوده‌ است‌ (همانجا؛ سرشماری‌، شناسنامه‌، ٦). از آثار تاریخی‌ این‌ بخش‌، قلعۀ اسپید دژ (كه‌ گویا قتل‌ اشرف‌ افغان‌ در این‌ محل‌ صورت‌ گرفته‌)، و قلعه‌ و تپه‌های‌ روستای‌ بزمان‌ قابل‌ ذكرند ( جغرافیا...،٢ / ٨١٧؛ سایكس‌، ١٧٠).
به‌ دنبال‌ هرج‌ و مرج‌ پس‌ از قتل‌ نادرشاه‌، منطقۀ بزمان‌ در ١٢٢٥ق‌ / ١٨١٠م‌ در اختیار شاه‌ مهراب‌خان‌ فهرجی‌ قرار گرفت‌ كه‌ گویا از دولت‌ مركزی‌ تبعیت نمی‌كرد (همو، ١٤٠). برطبق‌ قراردادی‌ كه در ١٣١٩ق‌ / ١٩٠١م بین دو دولت ایران و انگلیس در مورد كشیدن‌ سیم‌ تلگراف‌ از تهران‌ تا هند منعقد گردید، بزمان‌ از نقاطی‌ بود كه‌ در این‌ خط سیر قرار داشت‌ (شمیم‌، ٢٩١-٢٩٣؛ سایكس‌، ٤٤٢).

مآخذ

افشار سیستانی‌، ایرج‌، نگاهی‌ به‌ سیستان‌ و بلوچستان‌، تهران‌، ١٣٦٣ش‌؛
بدیعی‌، ربیع‌، جغرافیای‌ مفصل‌ ایران‌، تهران‌، ١٣٦٢ش‌؛
بهرامی‌، تقی‌، جغرافیای کشاورزی‌ ایران‌، تهران‌ ١٣٣٣ش‌؛
پاپلی‌ یزدی‌، محمدحسین‌، فرهنگ‌ آبادیها و مكانهای‌ مذهبی‌ كشور، مشهد، ١٣٦٧ش‌؛
جعفری‌، عباس‌، كوهها و كوه‌نامۀ ایران‌، تهران‌، ١٣٦٨ش‌؛
جغرافیای‌ كامل‌ ایران‌، وزارت‌ آموزش‌ و پرورش‌، تهران‌، ١٣٦٦ش‌؛
سازمان‌ تقسیمات‌ كشوری‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، وزارت‌ كشور، تهران‌، ١٣٧٦ش‌؛
سایكس‌، پرسی‌، سفرنامه‌، ترجمۀ حسین‌ سعادت‌ نوری‌، تهران‌، ١٣٣٦ش‌؛
سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌ (١٣٧٥ش‌)، شناسنامۀ آبادیهای‌ كشور، شهرستان‌ ایرانشهر، مركز آمار ایران‌، تهران‌، ١٣٧٦ش‌؛
همان‌، نتایج‌ تفصیلی‌، شهرستان‌ ایرانشهر، مركز آمار ایران‌، تهران‌، ١٣٧٦ش‌؛
شاه‌ حسین‌ بن‌ غیاث‌الدین‌ محمد، احیاءالملوك‌، به‌ كوشش‌ منوچهر ستوده‌، تهران‌، ١٣٤٤ش‌؛
شمیم‌، علی‌اصغر، ایران‌ در دورۀ سلطنت‌ قاجار، تهران‌، ١٣٧٠ش‌؛
فراهانی‌، فتحعلی‌، فرهنگ‌ و هنر سیستان‌ و بلوچستان‌، زاهدان‌، ١٣٥٥ش‌؛
فرهنگ‌ اقتصادی‌ دهات‌ و مزارع‌، شهرستان‌ ایرانشهر، جهاد سازندگی‌، تهران‌، ١٣٦٣ش‌؛
فرهنگ‌ جغرافیایی‌ آبادیهای‌ كشور (ایرانشهر)، ادارۀ جغرافیایی‌ ارتش‌، تهران‌، ١٣٦٤ش‌، ج‌ ١٢٥؛
فرهنگ‌ جغرافیایی‌ ایران‌ (آبادیها)، استان‌ هشتم‌، كرمان‌ و مكران‌، دایرۀ جغرافیایی‌ ستاد ارتش‌، تهران‌، ١٣٣٢ش‌؛
مفخم‌ پایان‌، لطف‌الله‌، فرهنگ‌ آبادیهای‌ ایران‌، تهران‌، ١٣٣٩ش‌؛
نقشۀ ناهمواریها و حوزۀ رودخانه‌های‌ ایران‌، گیتاشناسی‌، تهران‌، ١٣٧٦-١٣٧٧ش‌، شمـ ٢٧٨؛
وزیری‌ كرمانی‌، احمدعلی‌، تاریخ‌ كرمان‌، به‌ كوشش‌ محمدابراهیم‌ باستانی‌ پاریزی‌، تهران‌، ١٣٤٠ش‌؛
یغمایی‌، اقبال‌، بلوچستان‌ و سیستان‌، تهران‌، ١٣٥٥ش‌.

كریم‌ شریعت‌