دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٤٩ - بیره
بیره
نویسنده (ها) :
محمدرضا ناجی
آخرین بروز رسانی :
دوشنبه ١٩ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
بیره، یا البیره، شهری كهن در نزدیكی رامالله، واقع در كرانۀ غربی رود اردن و در ١٣ كیلومتری شمال غربی بیتالمقدس.
دربارۀ وجه تسمیۀ البیره اتفاق نظر وجود ندارد؛ بعضی این نام را برگرفته از واژۀ كنعانی بیره به معنی چاهها، یا واژۀ آرامی بیرتا به معنی قصر یا قلعه دانستهاند كه در عربی الف و لام گرفته است (فریحه، ٣٩؛ شراب، ٢١٤). برخی به دلیل وجود مكانهایی به همین نام در نقاطی دیگر (مثلاً نک : دباغ، بلادنا ... ، ٥(٢) /١٤، ٣٨، ٢٣١) كه زمانی ساكنان آن عموماً به آرامی سخن میگفتند، وجه دوم را ترجیح دادهاند (EI٢, I /١٢٣٣). با این حال، برخی پژوهشگران البیره را برگرفته از نام عشیرۀ البیره در این نقاط دانستهاند (دیب، ٨٦-٨٧).
بیره در شرق شهر رامالله واقع است (ابوالسعود، ٢١٣، نقشه؛ ابوحمود، ٤٠). محلههای این دو شهر چنان به یكدیگر پیوسته است كه گویی هر دو، یك شهر بهشمار میآیند،به گونهای كه نمیتوانایندو شهر را از هم جدا دانست (دباغ، همان، ٨(٢) /٢٥٨؛ فرحان، «رامالله ... »، ٢٨٥، ٢٨٧). امروزه هنگامی كه از رامالله سخن میرود، بجز برخی خصوصیات تاریخی، بیره را نیز در بر میگیرد (آغا، ٦٩-٧٠؛ نحال، فلسطین...، ٢١٤). از بیره تا فرودگاه بینالمللی قدس در جنوب هم ساختمانها پیوسته است (فرحان، همان، ٢٨٧).
بیره در قلب سرزمین فلسطین و در میان سلسله جبالی كه از شمال به جنوب كشیده شده، واقع است. پستی و بلندیها در این منطقه معتدلتر و بسیار كمتر از منطقۀ شمالی است. این شهر از شرق به منطقۀ غور و از غرب به دشت ساحلی محدود میشود (همان، ٢٨٥). بیره در ارتفاع ٨٨٤ متری از سطح دریا واقع است و كوههای قدس، از جمله ارتفاعات شیخ نجم، شیخ شیبان، شیخ یوسف و شیخ عبدالله از شرق تا شمال غربی آن را احاطه میكنند ( موسوعه ... ، ١ /٤٨٠).
تاریخ شهر به دورۀ كنعانیان باز میگردد. به عقیدۀ برخی محققان، بیره در محل شهر بیئروت بنیادگردیدهاست (دباغ، همان، ٨(٢) /٢٥٦؛ ابوالسعود، ٢٢٠). گفته میشود: در اواخر سدۀ ١٨ قم، ابراهیم(ع) وقتی از اور به سرزمین كنعان رسید و آهنگ مصر كرد، از بیره گذشت (آغا، ٧١؛ فرحان، همان، ٢٨٧). این شهر در روزگار چیرگی رومیها بر آن بیریا نام داشت و در تقسیمات اداری از توابع بیتالمقدس به شمار میرفت. سپس این نام به البیره تغییر یافت (دباغ، همان، ٨(٢) /٢٥٦؛ ابوالسعود، همانجا؛ ابوفرده، ١٨).
پس از آنكه مسلمانان شام را فتح كردند، بیره جزو قلمرو اسلامی گردید و قبایل عرب در آنجا ساكن شدند (فرحان، همانجا). بیره ازجمله شهرها و روستاهایی است كه در دورۀ اموی از آنها یاد شده است (دباغ، الموجز ... ، ٣٢١-٣٢٢).
در ٤٩٢ق / ١٠٩٩م كمی پیش از سقوط بیتالمقدس، بیره به دست صلیبیان افتاد و همچون رامالله، برای مدتی به مستعمرهای زراعی بدل گردید (فرحان، همانجا؛ ابوالسعود، ٢٢٠-٢٢١). در ٥٤١ق /١١٤٦م صلیبیان در بیره قلعهای كوچك و یك كلیسا بنا كردند كه آثار آن تا به امروز باقی است. آنان همچنین سرایی برای اقامت زایران بیتالمقدس ساختند (دباغ، بلادنا، ٨(٢) /٢٥٧؛ شراب، ٢١٥).
در ٥٨٣ ق /١١٨٧ م، لشكریان صلاحالدین ایوبی پس از فتح بیتالمقدس، بیره را نیز به تصرف درآوردند (عمادالدین، ١٩٨- ١٩٩؛ فرحان، همان، ٢٩١). چندی پس از فتوحات پیاپی صلاحالدین، وقتی ملك كامل ایوبی (حك ٦١٥-٦٣٥ ق / ١٢١٨- ١٢٣٨ م) به حكومت رسید، در ٦٢٦ق /١٢٢٩م با فرنگان از در سازش درآمد و بیتالمقدس را به امپراتور فردریك تسلیم كرد، اما روستاهای متعلق به آن را برای خود محفوظ داشت و والیای تعیین كرد كه در بیره مستقر گردد و روستاها و نواحی تابع آن را اداره كند (ابن واصل، ٤ /٢٤١). در سدۀ ٧ ق /١٣ م، بیره یكی از مراكز «شهسواران پرستشگاه» بود (دباغ، همانجا).
در ٩٢٣ق /١٥١٧م تركان عثمانی ضمن پیشروی برای گرفتن بیتالمقدس،بیرهراتصرف كردند(فرحان،نیز ابوالسعود،همانجاها). در روزگار استیلای عثمانیان، بیره شهری عربی ـ اسلامی باقی ماند و عشایر و قبایل عرب در آنجا سكنا گزیدند كه مشهورترین آنها جبره، یعاقبه، زعاربه و غزاونه بودند. در این دوره، عثمانیان از میان نیروهای تربیت یافتۀ منطقه گردان بیره را تشكیل دادند. این گروه احمد پاشا جزار (ه م) والی عكا را در جنگ با ناپلئون بناپارت یاری كردند و سپس در نبرد میان لشكریان عثمانی با ابراهیم پاشا، حاكم مصر وارد جنگ شدند، اما وقتی ابراهیم پاشا منطقه را گرفت و قریۀ برج در نزدیكی بیره را ویران كرد، مردم بیره به سازش و پرداخت سربها تن دادند (فرحان، «رامالله»، ٢٩١-٢٩٢). در اواخر دورۀ عثمانی، بیره و جبلالقدس با ٢١ روستا در شمار شهرستان بیتالمقدس بود (ابوفرده، ١٨).
در زمان قیمومت انگلیس بر فلسطین (١٩١٨- ١٩٤٨ م) بیره یكی از شهرستانهای تابع استان بیتالمقدس (از استانهای ششگانه) بود (نحال، جغرافیة ...، ١١٣). در این دوره، بیره همانند دیگر شهرهای فلسطین بر ضد اشغالگران به پا خاست. اما مقامات انگلیسی برخی شیوخ بیره را به مصر تبعید كردند، مردم بیره در قیامهای ١٣٠٠ و ١٣٠٨ ش /١٩٢١ و ١٩٢٩ م شركت كردند و در اعتصاب ١٣١٥ ش /١٩٣٦ م و ٣ سال مبارزۀ پیگیر پس از آن نقش فعال داشتند (فرحان، همان، ٢٩٢). در اواخر دورۀ قیمومت بریتانیا، شهرستان رامالله مشتمل بر دو شهر رامالله و بیره، و ٥٨
روستا بود (دباغ، همان، ٨(٢) /٢١٣؛ آغا، ٧٠).
در ١٣٢٧ ش / ١٩٤٨ م، پس از آنكه برخی مناطق فلسطین به اشغال یهودیان درآمد، ساكنان مسلمان مناطق اشغالی به دیگر شهرها و از جمله به بیره كوچیدند (عارف، ٢ /٤١٦، ٣ /٦١٣-٦١٤). از آنجا كه كمكها از طریق رامالله و بیره به بیتالمقدس میرسید و ارتش عربی آنجا را مقر فرماندهی و عملیات خود كرده بود، در اردیبهشت ١٣٢٧ / مۀ ١٩٤٨ هواپیماهای اسرائیلی این مناطق را بمباران كردند (همو، ٢ /٤٨٣).
پس از جنگ جهانی اول، بسیاری از اهالی بیره برای تحصیل و كار به آمریكا مهاجرت كردند و در پی آن شهر بیره با سرمایۀ برگشتی مهاجران رونق گرفت و ساختمانها و خیابانها ساخته شد و مدارس توسعه یافت. مهاجرت پناهندگان فلسطینی پس از فاجعۀ ١٩٤٨م به بیره، نیز موجب افزایش جمعیت و تحول صنعتی و تجاری شهر و ایجاد تأسیسات مهم گردید (فرحان، قصة...، ٤٩-٥٠؛ ابوالسعود، ٢٢١؛ آغا، ٧٢؛ فرحان، «رامالله»، ٢٨٨، ٣٠٣-٣٠٤؛ قطب، ٥٣٩).
بیره در خرداد ١٣٤٦ / ژوئن ١٩٦٧ به همراه دیگر شهرهای كرانۀ غربی به اشغال قوای اسرائیل درآمد (نک : نحال، فلسطین...، ٢١٣) و در كنار رامالله در تقسیمات جدید، موقعیتی ویژه یافت (فرحان، همان، ٣٢٢). پس از ١٣٤٦ش /١٩٦٧م كه اسرائیل سیاست توسعه و یهودیسازی بیتالمقدس را آغاز كرد (خطیب، ٩٠٢-٩٠٤؛ كسوانی، ٩٤٨)، بیره نیز شاهد افزایش ساخت و ساز شد و شهركهای یهودینشین در پیرامون آن احداث گردید (بنونیستی، ٧٥؛ عبدالسلام، ٢٦٠)؛ با این همه، یهودیها در شهر اقامت ندارند (بسیسو، ٦٥٣).
خانهها در بیره از سنگ و سیمان ساخته شده، و بسیاری از آنها با سنگهای رنگی مزین گردیده است (ابوالسعود، ٢٢٢). شهر دارای طرحی مستطیل شكل و شبكهای از خیابانهای مستقیم و تقریباً عمود برهم است و در دو سوی شمال و جنوب در دو محور متقابل در مسیر راههای رامالله ــ نابلس و رامالله ـ بیتالمقدس گسترش یافته است. در بیره مؤسسات و خدمات عمومی، مانند بازارهای تجاری، مدارس دولتی و ملی و مراكز بهداشتی، تأسیسات آب و برق و پست و تلفن وجود دارد و شهرداری بیره امور شهری را اداره، و خدمات گوناگون و مورد نیاز را ارائه میكند ( موسوعه،١ /٤٨٠؛ ابوالسعود، ٢٢١-٢٢٢).
اساس اقتصاد بیره بر پایۀ كشاورزی استوار است. شرایط مساعد آب و هوایی و خاك حاصلخیز باعث رونق كشاورزی در بیره شده است. با این حال، كشاورزی در آن متأثر از محدودیت زمینهای هموار قابل كشت است (فرحان، همان، ٣١٢-٣١٤؛ موسوعه، ١ /٤٨٠-٤٨١).
در بیره باغها و درختان میوه، بهویژه زیتون فراوان است و كشت و تولید حبوبات و سبزیجات نیز افزون بر حد نیاز رواج دارد؛ به گونهای كه در دهۀ ١٣٤٠ش /١٩٦٠م بیره با تولید حدود ٨٠٪ محصول زیتون و ٦٥٪ سبزیجات و میوۀ كشور اردن، در اقتصاد آن سهم داشت. زمینها به كمك آب چشمهها و چاهها و منابع زیرزمینی آبیاری میشود. تولید محصول عمدۀ زیتون كه با دو شیوۀ سنتی و نوین صورت میگیرد، به ایجاد كارگاههای كوچك روغنكشی كمك كرده است. بجز این، صنایع كوچك دستی و حِرَف سنتی، مانند ریسندگی، معرق كاری و پیكرتراشی، اگرچه به شكلی محدود و رو به ركود وجود دارد ( موسوعه، ١ /٤٨١؛ سحاب، ٦٨٧، ٩٢٩).
در بیره و اطراف آن آثار باستانی بسیاری دیده میشود (نک : دباغ، بلادنا، ٨(٢) /٢٦٣-٢٦٤). وجود غارها و ویرانههایی كه از روزگار باستان در تپههای پیرامون شهر به جای مانده است، از قدمت شهر حكایت میكند ( موسوعه، ١ /٤٨٠). در این غارها، مقابر صخرهای و مكانهایی محراب مانند و ادوات و بقایای استخوانها و چاهها و چشمههایی به چشم میخورد كه دیرینگی پارهای از آنها به دورۀ یبوسیان (طایفهای از كنعانیان) باز میگردد (همانجا؛ فرحان، همان، ٢٩١، ٢٩٨؛ ابوالسعود، ٢٢٢؛ شراب، ٢١٤-٢١٥).
در ٣ كیلومتری جنوب بیره تپۀ باستانی تل النصبه واقع است. در نتیجۀ حفریات باستانشناسی در آنجا آثاری به دست آمده است كه به سالهای ٣٠٠٠ تا ٣٠٠قم باز میگردد. در عصر برنز میانه ــ كه دورۀ طلایی تل النصبه بود ــ دیواری به بلندی ١٣ تا ٢٣ پا، این تل را در بر میگرفت كه از سنگ آهكی و دارای برجهایی بود كه استوارترین آنها كنار ورودیها قرار داشت و پیرامون بارو، خندقی حفر شده بود. تلالنصبه تا سدۀ ١٢قم كه توسط یهودیان به رهبری یشوع ویران شد، برپا بود. در كنار برج شمالی، آثار معبد عشتاروت كه بر دو ستون استوار بوده، كشف شده است. مجالس كاهنان معبد در گوشۀ جنوب غربی آن قرار داشت و حاجب بر روی سنگی در كنار در مینشست. این معبد كنعانی در نوع خود بینظیر است (دباغ، همانجا؛ فرحان، قصة، ٣٨-٣٩؛ نحال، فلسطین، ٢١٤)، از برج و باروهای تل النصبه بر میآید كه آنجا دژی نظامی بوده است (فرحان، «رامالله»، ٢٩١).
از دوران رومیها، سكهها و ٣ بركۀ آب باقی مانده است. در وسط شهر آثاری از كلیسایی بزرگ و كاروانسرایی ویران كه به سبك رومی ساخته شدهاند، دیده میشود (دباغ، همان، ٨(٢) /٢٦٣؛ فرحان، همان، ٢٩٨، قصة، ٣٨؛ ابوالسعود، همانجا).
از دورۀ اسلامی، ابنیهای مانند مسجد، قبور و مقامهای اولیا در بیره بر جای مانده است كه شاید بارزترین آنها، بخشی از مسجدجامع قدیم شهر است. سكههایی متعلق به دورۀ امویان و عباسیان نیز در بیره یافت شده است (فرحان، «رامالله»، نیز ابوالسعود، همانجاها).
سكنۀ بیره را عربها تشكیل میدهند و جمعیت شهر از حدود هزار نفر در ١٩١٢م (دباغ، همان، ٨(٢) /٢٥٧-٢٥٩) به بیش از ٣٠ هزار نفر در ١٣٦٤ش /١٩٨٥م افزایش یافته است و بسیاری از پناهندگان فلسطینی، جذب اردوگاه بزرگ امعری در آنجا شدهاند (قطب، ٤١٥؛ قس: فرحان، همان، ٣٠٠-٣٠١؛ شراب، ٢١٥).
مآخذ
آغا، نبیل خالد، مدائن فلسطین، بیروت، ١٩٩٣م؛
ابن واصل، محمد، مفرج الكروب، به كوشش حسنین محمد ربیع، قاهره، ١٩٧٢م؛
ابوحمود، قسطندی نقولا، معجم اسماء المواقع الجغرافیة فی فلسطین، قدس، ١٩٨٤م؛
ابوالسعود، حاتم محییالدین، مدن فلسطین، عمان، ١٩٩٣م؛
ابوفرده، فائز احمد، موسوعة عشائر و عائلات فلسطین، عمان، ١٩٩١م؛
بسیسو، فؤاد حمدی، «الاقتصاد العربی فی فلسطین فی عهد الانتداب البریطانی»، موسوعۀ خاص، ج ١؛
بنونیستی، م.، الضفة الغربیة و قطاع غزة، ترجمۀ یاسین جابر، عمان، دارالشروق؛
خطیب، روحی، «تهویدالقدس»، موسوعۀ خاص، ج ٦؛
دباغ، مصطفى مراد، بلادنا فلسطین، بیروت، ١٩٧٤-١٩٨٦م؛
همو، الموجز فی تاریخ الدول العربیة، بیروت، دارالطلیعه؛
دیب، فرجالله صالح، معجم معانی و اصول و اسماء المدن و القری الفلسطینیة، بیروت، ١٩٩١م؛
سحاب، فكتور، «الحیاة الشعبیة فی فلسطین»، موسوعۀ خاص، ج ٤؛
شراب، محمد محمد، معجم بلدان فلسطین، بیروت، ١٩٨٧م؛
عارف، عارف، النكبة، بیروت، ١٩٥٦م؛
عبدالسلام، عادل، «المیاه فی فلسطین»، موسوعۀ خاص، ج ١؛
عمادالدین كاتب، محمد، الفتح القسی فی الفتح القدسی، به كوشش محمد محمود صبح، بیروت، الدار القومیه؛
فرحان، یحیی، «رامالله و البیرة»، موسوعة المدن الفلسطینیة، دمشق، ١٩٩٠م؛
همو، قصۀ مدینة رامالله و البیره، تونس، ١٩٨٤- ١٩٨٨م؛
فریحه، انیس، معجم اسماءالمدن والقری اللبنانیة، بیروت، ١٩٨٥م؛
قطب، اسحاق یعقوب، «التركیب الاجتماعی للشعب الفلسطینی»، موسوعۀ خاص، ج ١؛
كسوانی، سالم، «وضع القدس فی المحافل العربیة و الاسلامیة و الدولیة»، همان، ج ٦؛
موسوعۀ عام؛
نحال، محمد سلامه، جغرافیة فلسطین، بیروت، دارالعلم للملایین؛
همو، فلسطین، ارض و تاریخ، بیروت، ١٤٠١ ق /١٩٨١ م؛
نیز:
EI٢.
محمدرضا ناجی