بَرْبَرا، شهر و بندری مسلمان‌نشین در شمال كشور سومالی، ‌واقع بر ساحل خلیج عد در °١٠ و ´٢٧عرض شمالی و °٤٥ و ´١ طول شرقی. شهر بربرا در فاصلۀ ٣١٥ كیلومتری جنوب شرقی باب‌المندب و ٢٦٥ كیلومتری جنوب عد، در شمال شرقی شاخ آفریقا واقع شده است (كوك، ٤٨٧؛ سامی، ٢/١٢٧٣). این شهر به روزگار كهن مالائو نام داشت و مسلمانان آن را برابر نامیدند (ابوالفدا، ١٥٨؛ ابوعبید، ١/٢٣٩؛ كاسن، ١١٦-١١٧). به گفتۀ مسعودی (١/٢٣١)، خلیج عدن را دریانوردان، دریای بربرا می‌نامند و ناحیۀ بربرا از بلاد زنج و حبشه بر كرانۀ آن واقع است. قلقشندی (٣/٢٤٣) بربرا را مرکز زغاوه از بلاد سیاهان شمرده، ‌و ابن بطوطه كه خود آنجا را دیده آورده است كه بربرا از راه دریا ٤ روز ا عدن فاصله دارد (٢/١٧٩-١٨٠). به نظر می‌رسد كه دین اسلام از سده‌های نخستین هجری، به بربرا وارد شده (ﻧﻜ: مسعودی، ١/٢٣٢)، اما گسترش آن مربوط به سدۀ٧ق به بعد و بر اثر سفرهای بازرگانان مسلمان از یمن، حضرموت، بحرین و غیرآن به شرق آفریقا، و ارتباط با این شهر و نیز اقامت مسلمانان در آنجا بوده است (ﻧﻜ: حسن، ١٣؛ كوك، ٤٩٨). برابر به تدریج به یكی از مراكز مهم اسلام در منطقه تبدیل شد (همو، ٥٠٠؛ فیتزگیبن، ٦).
در نزدیكی برابر كوهی وجود دارد كه به یاد اولین گروه مبلغان مسلمان كه پیش از پراكنده‌شدن در نقاط مختلف آفریقا، در اطراف آن اجتماع كردند، كوه «اولیاء» نامیده شده است (حسن، ١٣٤). رخنۀ استعمار اروپایی به بربرا در اوایل سدۀ ١٠ق/١٦م با تاراج این شهر توسط نیروهای پرتغالی آغاز شد (تریمینگام، ٧٧). در ١٨٧٠م خدیو مصر، نماینده‌ای به بربرا فرستاد و در ١٨٧٥م نیروهای مصری این شهر را اشغال كردند؛ اما با پیدایش و گسترش جنبش مهدی سودانی در ١٨٨٢م آن را ترك گفتند (فیتزگیبن، ١٠-١١). نیروهای انگلستان در١٨٨٥م این شهر را اشغال كردند (تریمینگام، ١٢٤, ١٣٢). پس از استقلال سومالی، نوسازی بندر بربرا از ١٩٦٩م/١٣٤٨ش به دولت شوروی واگذار گردید (كوك، ٤٨٧، ٤٩٦)، ولی در اوایل دهۀ١٩٨٠م، این شهر محل استقرار پایگاه نیروهای آمریكایی شد و مخالفت آفریقاییان با این امر، به بروز اغتشاشاتی در بربرا و دیگر نقاط انجامید (ﻧﻜ: فیتزگیبن، ٨١-٨٢,٨٤).
جمعیت برابر در ١٩٨٠م/١٣٥٩ش حدود٦٥هزار نفر بوده است (بریتانیكا، II/١١٨). بیشتر ساكنان این شهر مسلمانِ زیدی و شافعی هستند، و نیز این شهر مركز طریقۀ صوفیۀ قادریه در شمال سومالی به‌شمار می‌رود و جایگاهی به نام «مقامِ» عبدالقادر گیلانی هم در آنجا واقع است (ابن‌بطوطه، ٢/١٨٠؛ دمشقی، ‌١٦٢؛ كوك، ٥٠٠-٥٠١). ساكنان بربرا از شاخه‌های نژادی رنگی، حبشی و ایساك سومالی هستند (ابوالفدا، ١٥٩؛ ابن‌بطوطه، دمشقی، همانجاها؛ مسعودی، ١/٢٣١؛ كوك، ٤٨٨)‌ و به نوشتۀ یاقوت (١/٥٤٣)، به زبانی سخن می‌گفتند كه هیچ‌كس جز خود آنها نمی‌فهمند.
بادهای موسمی در این شهر بندری به گونه‌ای است كه از اواسط بهار تا اواسط پاییز حكرت‌ كشتیها و فعالیت بازرگانی در آن نیمه‌تعطیل است، اما به محض تغییر وا سیل كالاهای بازرگانی از یمن، مسقط و دیگر نقاط به این بند رجاری می‌شود و از اواسط فروردین انواع صنایع دستی از نقاط مختلف در آن عرضه می‌گردد (ﻧﻜ: كاسن، ٢٨٧-٢٨٨). حیوانات وحشی كمیاب ازجمله زرافه، پلنگ، ببر، كرگدن و فیل در آنجا فراوان است و در سواحل آن عنبر یافت می‌شود. صمغ درخت بدلیون در كوهستانهای جنوب و جنوب شرقی این شهر فراوان است (ﻧﻜ: همو، ١٢٤).
بربرا در دوران معاصر اهمیت خود را به‌عنوان مركزی تجاری كم و بیش حفظ كرده، اما بخشی از نقش تجاری آن به شهرهای دیگر انتقال یافته است (تریمینگام، ‌٢٧٥).

مآخذ

ابن بطوطه، رحلات، به كوشش دفرمری و سانگینتی، فرانكفورت، ١٤١٤ق/١٩٩٤م؛
ابوعبید بكری، ‌عبدالله، معجم ما استعجم، ‌به كوشش ﻣﺼﻂﻔﻰ سقا، بیروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٢م؛
ابوالفدا، ‌تقویم‌البلدان، به كوشش رنو و دوسلان، پاریس، ١٨٤٠م؛
حسن، حسن ابراهیم، انتشارالاسلام و العروبة فیمایلی الصحراء‌ الكبرﻰ، قاهره، ١٩٥٧م؛
دمشقی، محمد، نخبة الدهر، به كوشش مرن، لایبزیگ، ١٩٢٣م؛
سامی، شمس‌الدین، قاموس‌الاعلام، اتانبول، ١٨٨٩م؛
قلقشندی، احمد، ‌صبح‌الاﻋﺸﻰ، قاهره، ١٣٨٣ق/١٩٦٣م؛
كوك، ژ.م.، مسلمانان آفریقا، ترجمۀ اسدالله علوی، مشهد، ١٣٧٣ش؛
مسعودی، علی، ‌مروج‌الذهب، به كوش باربیه دومنار، پاریس، ١٨٦١م؛
یاقوت، بلدان؛
نیز:

Britannica, ١٩٨٦;
Casson, L., The Priplus Maris Erythraei, Princeton, ١٩٨٩;
Fitzgibbon, L., The Betrayal of the Somalis, London, ١٩٨٢;
Trimingham, J. S., Islam Ethiopia, Landon, ١٩٥٢.
پرویز امین