اَجْنادَیْن، نام جایی از سرزمین فلسطین كه در ١٣ ق / ٦٣٤ م جنگی میان مسلمانان و رومیان در آن روی داد. این محل بین رمله و بیت جبرین (طبری، ١ / ٢١٢٥؛ یاقوت، ١ / ١٣٦-١٣٧) بوده است و محققان معاصر جایگاه دقیق آن را در ١٥-٢٠ میلی غرب بیت‌المقدس (هاشمی، ٢ / ٨٨، به نقل از كوسن دوپرسوال) و در °٣٤ و ´٥٧ طول شـرقی و °٣١ و ´٤١ عـرض شمـالی (EI٢؛ نک‌ : كمال، ٢٧٥، ٢٨٨، ٣٦٦) دانسته‌اند. بعضی اجنادین را تثنیۀ اجناد (بكری، ١ / ١١٤؛ یاقوت، ١ / ١٣٦) و برخی دیگر جمع آن دانسته‌اند (نک‌ : همانجا). مدنیكوف مستشرق روسی محل آن را حوالی جَنّابۀ شرقی و جنابۀ غربی نوشته و معتقد است كلمۀ اجنادین از درآمیختن جنابتین (دو جنابه) و اجناد پدید آمده است (EI٢).
دربارۀ ‌تاریخ وقوع جنگ اجنادین كه به «یوم اجنادین» یا «معركۀ اجنادین» مشهور شد، نظرهای مختلفی اظهار شده است (نک‌ : هاشمی، ٢ / ٦٩-١٠٢). با استناد به اكثر منابع تاریخی، می‌توان این جنگ را در ٢٧ یا ٢٨ جمادی‌الاول ١٣ ق / ٢٩ یا ٣٠ ژوئیه ٦٣٤ م دانست (نک‌ : ابن‌سعد، ٤ / ١٠١، ١٩٤؛ بلاذری، ١٥٧؛ یعقوبی، ٢ / ١٣٤؛ ابن عبدالبر، ١ / ٢٨١). طبری نیز همین تاریخ را یاد كرده (١ / ٢١٢٦)، اما در جای دیگر آن را جزء وقایع سال ١٥ ق آورده است (١ / ٢٣٩٨- ٢٣٩٩؛ نیز نک‌ : مجمل التواریخ، ٢٧٣؛ ابن اثیر، ٢ / ٤١٧، ٤١٨).
در معركۀ اجنادین، ٤ نفر از امرا و سرداران اسلام، یعنی ابوعبیدة ابن جراح، عمرو بن عاص، یزید بن ابی سفیان و شُرَ حبیل بن حسنه شركت داشتند (ابن عبدالبر، ١ / ٦٤).
مورخان در فرماندهی این لشكر بین خالد بن ولید و عمرو بن عاص اختلاف دارند، گرچه دخویه تحقیق این مسأله را دشوار می‌كند (ص ٦٣)، ولی مآخذ حكایت از آن دارد كه فرماندهی كل با خالد بوده است (نک‌ : واقدی، ٦٥-٦٦؛ ازدی، ٨٤-٩٣؛ طبری، ١ / ٢١٢٥-٢١٢٧؛ ابن اعثم، ١ / ١٤٣-١٥١؛ ‌ابن عبدالبر، همانجا). فرماندهی سپاه روم نیز در این جنگ با تئودر، برادر هرقل (هراكلیوس) امپراتور بیزانس، بوده كه در مآخذ عربی او را تذارق خوانده‌اند (طبری، ١ / ٢١٢٥؛ ابن اثیر، ٢ / ٤١٧).
خالد بن ولید میمنۀ سپاه را به معاذ بن جبل، میسره را به سعید بن عامر، جناح راست را به یزید بن ابی سفیان و جناح چپ را به شرحبیل ابن حسنه سپرد و خالد بن سعید بن عاص را در كمین گماشت و زنان را پشت صفها مستقر ساخت (ابن اعثم، ١ / ١٤٥). حمله از جانب مسلمانان صورت گرفت و چندین بار نبردهای سختی روی داد كه در همۀ آنها پیروزی با مسلمانان بود (یعقوبی، همانجا). غنایم فراوانی به دست مسلمانان افتاد كه خالد تقسیم آن را به بعد از فتح دمشق موكول كرد (واقدی، همانجا).
در این جنگ گروه بسیاری از مسلمانان، ازجمله سَلَمة بن هشام بن مغیره، هبار بن اسود بن عبدالاسد، نُعَیم بن عبدالله (طبری، ١ / ٢١٢٦)، عبدالله بن زبیر، عمرو بن سعید بن عاص، عِكِرمة بن ابی جهل بن هشام مخزومی (بلاذری، ١٥٦)، عبدالله بن عمرو ازدی دوسی، هشام بن عاص (ابن‌اعثم، ١ / ١٤٧)، عبدالله بن ابی جهم، تمیم بن حارث بن قیس (كلبی، ١٠١، ١٠٨) ‌و كسان دیگر به شهـادت رسیدند (دربارۀ جزئیات این جنگ، نک‌ : ازدی، همانجا؛ اكرم، ٣٦٣-٣٨٠).

مآخذ

ابن اثیر، الكامل؛
ابن اعثم كوفی، الفتوح، به كوشش محمد عبدالمعید، حیدرآباد دكن، ١٣٨٨ ق / ١٩٦٨ م؛
ابن سعد، محمد، الطبقات الكبری، بیروت، دارصادر؛
ابن عبدالبر، یوسف، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، به كوشش علی محمد بجاوی، قاهره، ١٣٨٠ ق / ١٩٦٠ م؛
ازدی، محمد بن عبدالله، فتوح الشام، به كوشش عبدالمنعم عبدالله عامر، قاهره، ١٩٧٠ م؛
اكرم، ا. ، سیف‌الله، خالد بن الولید، ترجمۀ صبحی جایی، بیروت، ١٤٠٨ ق / ١٩٨٨ م؛
بكری اندلسی، عبدالله بن عبدالعزیز، معجم ما استعجم بن اسماء‌البلاد و المواضع، به كوشش مصطفی سقا، بیروت. ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، به كوشش عبدالله و عمر انیس الطباع، ١٤٠٧ ق / ١٩٨٧ م؛
طبری، تاریخ، به كوشش دخویه، لیدن، ١٨٧٩-١٨٨١ م؛
كلبی، هشام بن محمد، جمهرة النسب، به كوشش ناجی حسن، بیروت، ١٤٠٧ ق / ١٩٨٦ م؛
كمال، احمد عادل، الطریق الی دمشق، بیروت،١٤٠٠ ق / ١٩٨٠ م؛
مجمل التواریخ و القصص، به كوشش محمد تقی بهار (ملك الشعرا)، تهران، ١٣١٨ ش؛
واقدی، محمد، فتوح الشام، بیروت، دارالجیل؛
هاشمی، طه، «معركة اجنادین»، مجلة المجمع العلمی العراقی، بغداد، ١٣٧١ ق / ١٩٥١ م؛
یاقوت، بلدان؛
یعقوبی، احمد، ‌تاریخ، بیروت، دارصادر؛
نیز:

De Goeje, M. J., Mémoire sur la conquête de la Syrie, Leiden, ١٩٠٠;
EI٢.

ابوالحسن دیانت