بوئین‌ یا بوهین‌ را به‌ معنی‌ خرمن‌گاه‌ و انبار غله‌، و زهرا را نام‌ شخص‌ یا گل‌ و نیز به‌ معنای‌ تلألؤ و روشنایی‌ زهره‌ هم‌ دانسته‌اند (توكلی‌، ١ /٢١٧). به‌ گفتۀ ورجاوند، كلمۀ زهرا تصحیفی‌ از واژۀ زرا (زر) به‌ معنی‌ مقدس‌، و بوئین‌ تركیبی‌ از واژۀ بو و ئین‌ به‌ معنی چشمه‌ باشد كه‌ مجموعاً «چشمۀ ایزد مقدس‌» معنی‌ می‌دهد. از آنجا كه‌ اغلب‌ چشمه‌ها و بركه‌ها به‌ الاهه‌ آناهیتا فرشتۀ پاكی و آبهای روان مربوط بوده‌اند، دادن‌ عنوان‌ چشمۀ مقدس‌، به‌ سرزمینی‌ كه‌ پرستشگاهی‌ از ناهید در آن‌ وجود داشته‌، بی‌اساس‌ به نظر نمی‌رسد. پس‌ از اسلام‌ اكثر بناها و آثاری‌ كه‌ به‌ نام‌ ناهید خوانده‌ می‌شده‌اند، به‌ واژه‌هایی‌ چون‌: خاتون‌، بی‌بی‌، دختر و نظایر آن‌ تغییر یافته‌ است‌ و از این‌رو، بعید نیست‌ كه‌ به‌ جای‌ ناهید نام‌ حضرت‌زهرا (ع‌)، دخت‌ پیامبراكرم‌(ص‌) را گذاشته‌ باشند ( سرزمین‌... ، ٢٦٣).

شهرستان‌ بوئین‌ زهرا

این‌ شهرستان‌ میان‌ ˚٣٥ و ΄٢٧ تا ˚٣٦ و ΄١٠ عرض شمالی و ˚٤٨ و ΄٤٦ تا ˚٥٠ و ΄١٤ طول‌ شرقی‌ گسترده‌ است‌. ارتفاع‌ متوسط آن‌ از سطح‌ دریا ٥٠٠‘١ متر است‌ و جمعیت‌ آن‌ را حدود ١٨٠ هزار نفر تخمین‌ زده‌اند كه‌ ٧٩٪ آن‌ را ساكنان روستاها تشكیل می‌دهند (حاجی آقامحمدی، ١٢٩). شهرستان‌ بوئین‌زهرا دارای‌ ٦ بخش‌: مركزی‌، آوج‌، آبگرم‌، رامند، شال‌ و دشتابی‌، و ١٤ دهستان‌ و ٤ شهر است‌ ( نشریه‌... ، ٣٨).
شهرستان‌ بوئین‌زهرا از شمال به شهرستانهای قزوین و تاكستان‌، از جنوب‌ به‌ شهرستانهای ساوه‌ و رزن‌، از شرق‌ به‌ شهرستان‌ كرج‌، و از غرب‌ به‌ شهرستانهای‌ ابهر و خدابنده‌ محدود است‌ (نک‌ : نقشه‌...).
شهرستان‌ بوئین‌زهرا به‌ سبب‌ داشتن‌ روستاهای‌ متعدد و در موقعیتهای‌ متفاوت‌ جغرافیایی بیشتر دارای‌ آب‌ و هوای‌ خشك‌ تا نیمه‌خشك‌ است‌، اما آب‌ و هوای‌ مناطق‌ روستایی‌ آن‌ بر حسب‌ ارتفاع‌ تغییر می‌كند. دارا بودن زمستانهای بسیار سرد و تابستانهای‌ گرم‌ از ویژگیهای‌ اقلیمی‌ این‌ شهرستان‌ است‌ (حاجی‌آقامحمدی‌، ١٣١). در این‌ ناحیه‌ بادهای‌ محلی‌ با اسامی‌ خاص‌ می‌وزد كه‌ كار كشت‌ و زرع‌ و آبیاری‌ بستگی‌ به‌ نوع‌ وزش‌ آنها دارد، از آن‌ جمله‌ است‌: ١. باد میه‌، كه باد بسیار سردی‌ است‌ و در تمام‌ فصول‌ از جهت‌ شمال‌ غرب‌ می‌وزد و در زمستان‌ باعث‌ یخ‌بندان‌ می‌شود و در تابستان‌ از سوختن محصول و سردرختی بر اثر گرما جلوگیری‌ می‌كند. ٢. باد قاقازان‌، كه‌ باقی‌ماندۀ همان‌ باد میه‌ است‌ و از همان‌ سمت‌ وزد. ٣. باد راز، كه‌ به‌ غیر از زمستان‌ در تمام‌ فصول‌ دیگر گاه‌ از جنوب‌ شرق‌ به‌ شمال‌ غرب‌ می‌وزد. شدت‌ گرمای‌ آن‌ گاهی‌ سبب‌ سوزاندن‌ محصول‌ و خشكی‌ درختها می‌شود و اغلب‌ به‌ همراه‌ خود طوفانی‌ از ماسه‌ و شن‌ می‌آورد. ٤. باد طالقان‌، باد خنكی‌ است‌ كه‌ از سمت‌ طالقان‌ و كوههای‌ شمال‌ شرقی‌ قزوین‌ می‌وزد (آل‌احمد، ٤٦- ٤٨).
آبهای این منطقه گذشته از ٦ رشته قنات، از سفره‌های‌ زیرزمینی‌ و رودخانه‌های‌ خر رود، شور، رودك و حاجی عرب تأمین‌ می‌شود. مشاغل‌ عمدۀ این منطقه دامداری و كشاورزی‌ است‌. مراتع‌ سرسبز رشته‌ كوههای‌ رامند و سیاه‌ كوه‌ در دام‌پروری‌ و دامداری‌ این‌ ناحیه‌ نقش‌ مهمی‌ دارند ( جغرافیا...، ٧٢٩). از محصولات‌ مهم‌ آن‌ غلات‌، پنبه‌، گندم‌، جو، عدس‌ و انگور است‌. رستنیهای‌ آن‌ جز گیاهان‌ دشتی‌ كویری‌، كاسنی‌، شكرتیغال‌، خارشتر و درمنه‌ است‌ كه‌ خاصیت‌ دارویی‌ دارد. شغال‌، گرگ‌، روباه‌ و خرگوش‌ حیواناتی‌ هستند كه‌ در این‌ منطقه‌ دیده‌ می‌شوند (كیهان‌، ٢ /٣٧١؛ فرهنگ‌...، ١٠٣).
از جمله‌ اماكن‌ مقدس‌ این‌ منطقه‌ می‌توان‌ به‌ آرامگاه‌ امام‌زاده‌ علی‌اكبر سگزآباد اشاره‌ كرد كه‌ اهالی‌ وی‌ را فرزند موسی‌ بن‌ جعفر(ع‌) می‌دانند. بنای‌ ساختمان‌ آن‌ در ١٣٤٣ش‌ مرمت‌ شد (ورجاوند، همان‌، ٢٦٦-٢٦٧).

شهر بوئین‌زهرا

این‌ شهر در ˚٥٠ و ΄٤ طول ‌شرقی‌ و ˚٣٥ و ΄٤٦ عرض شمالی واقع است (مفخم‌، ٧٥) و در آبان‌ ١٣٧٥ دارای‌ ٠٩٠‘٢ خانوار معمولی‌ ساكن‌ با ٥٩٩‘٩ نفر جمعیت‌ بوده‌ است‌ ( سرشماری‌... ،پنجاه‌). مردم‌ بوئین‌زهرا به‌ زبانهای‌ تاتی‌، تركی‌ و فارسی‌ (با گویش‌ لُری‌) صحبت می‌كنند ( فرهنگ‌،همانجا) و شیعۀ دوازده‌ امامی‌ هستند (حمدالله‌، ٧٧٨؛ گلریز، ١٠٠٧).

پیشینۀ تاریخی‌

با توجه به‌ آثار باستانی‌ مكشوفه‌ و حفاریهایی‌ كه‌ در تپه‌های‌ باستانی‌ سگزآباد و زاغه‌ به‌ عمل‌ آمده‌ است‌، تمدن‌ این‌ محل‌ به‌ هزارۀ ٤ و ٣ق‌م‌ می‌رسد (كیانی‌، ٣٢٠؛ معصومی‌، ٥٦). همچنین‌ رواج‌ لهجۀ تاتی‌ كه‌ یكی‌ از گویشهای‌ ایرانی‌ است‌ و به‌ عقیدۀ زبان‌شناسان از بقایای زبان‌ مادی‌ می‌باشد، نشان‌ از قدمت‌ این‌ منطقه‌ دارد (آل‌احمد، ١٥). آثار به‌ جا مانده‌ از دوران‌ ساسانیان‌ و دوران‌ اسلامی‌ مبین‌ تداوم‌ زندگی‌ در این‌ منطقه‌ است‌ (ورجاوند، همان‌، ٢٦٥). منطقۀ قزوین‌ در مسیر جادۀ ابریشم‌ قرار داشته‌، و بوئین‌زهرا یكی‌ از گذرگاههای‌ این‌ راه‌ بوده‌ است‌ (همو، سیما... ، ٢ /٧٥٧).
ناحیۀ بوئین‌زهرا تا سدۀ ٢ق‌ /٨م‌ جزو منطقۀ ری‌ به‌ شمار می‌رفته‌ است‌ و در زمانی‌ كه‌ موسی‌ بن‌ بُغا به‌ گسترش‌ قزوین‌ پرداخت‌، این‌ ناحیه‌ را از ری‌ جدا ساخت‌ و به‌ قزوین‌ ملحق‌ كرد (حمدالله‌، ٧٧٧). بلوك‌ زهرا در سدۀ ٦ ق‌ /١٢م‌ ناحیه‌ای‌ آباد با آب‌ فراوان‌ و محصولات‌ بسیار وصف‌ شده‌ است‌ و بیشتر اهالی‌ آن‌ شیعه‌ مذهب‌ بوده‌اند (رافعی‌، ١ /٤٨). در دوران‌ صفویه‌ پس‌ از تغییر پایتخت‌ از قزوین به اصفهان‌، راه‌ میان‌ این‌ دو شهر از طریق‌ ساوه‌ و قم‌، قسمتی‌ از منطقۀ بشاریات‌ و بخشی‌ از آن‌ از خاك‌ بوئین‌زهرا می‌گذشته‌ است‌ (ورجاوند، سرزمین‌، ٢٦٦؛ آل‌احمد، ١٩). زین‌العابدین‌ شیروانی‌ بوئین‌زهرا را در اواخر سدۀ ١٢ق‌ /١٨م‌ بلوكی‌ دلگشا وصف‌ كرده‌ كه‌ دارای‌ ٣٠ قریه‌ بوده‌، و آبش‌ از كاریز تأمین‌ می‌شده‌ است‌ و مردم‌ آن‌ به‌ زبانهای‌ تركی‌ و تاتی‌ تكلم‌ می‌كرده‌اند (ص‌ ٣٠٣).
زمین‌ لرزۀ شدید شهریور ١٣٤١ چهرۀ بوئین‌زهرا را دگرگون‌ ساخت‌ (امبرسز، ٢٥١) و بسیاری‌ از آثار باستانی‌ آن‌ را از بین‌ برد (حاجی‌ آقامحمدی‌، ١٣٣). بیشتر ساختمانها و بناهای‌ امروزی‌ بوئین‌زهرا پس‌ از این‌ زمین‌ لرزه‌ ساخته‌ شده‌ است‌ (جعفری‌، ٢٠٨).

مآخذ

آل‌احمد، جلال‌، تات‌نشینهای‌ بلوك‌ زهرا، تهران‌، ١٣٥٦ش‌؛
امبرسز، ن‌. ن‌. و چ‌. پ‌. ملویل‌، تاریخ‌ زمین‌لرزه‌های‌ ایران‌، ترجمۀ ابوالحسن‌ رده‌، تهران‌، ١٣٧٠ش‌؛
توكلی‌ مقدم‌، غلامحسین‌، وجه‌ تسمیۀ شهرهای‌ ایران‌، تهران‌، ١٣٧٥ش‌؛
جعفری‌، عباس‌، دائرۀالمعارف‌ جغرافیایی‌ ایران‌، تهران‌، ١٣٧٩ش‌؛
جغرافیای‌ كامل‌ ایران‌، وزارت‌ آموزش‌ و پرورش‌، تهران‌، ١٣٦٦ش‌؛
حاجی‌ آقامحمدی‌، عباس‌، سیمای‌ استان‌ قزوین‌، قزوین‌، ١٣٧٧ش‌؛
حمدالله‌ مستوفی‌، تاریخ‌ گزیده‌، به‌ كوشش‌ عبدالحسین‌ نوایی‌، تهران‌، ١٣٦٢ش‌؛
رافعی‌ قزوینی‌، عبدالكریم‌، التدوین‌ فی‌ اخبار قزوین‌، بیروت‌، دارالكتب‌ العلمیه‌؛
زین‌العابدین‌ شیروانی‌، بستان‌ السیاحۀ، تهران‌، سنایی‌؛
سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌ (١٣٧٥ش‌)، نتایج‌ تفصیلی‌، استان‌ تهران‌، شهرستان‌ قزوین‌، تهران‌، ١٣٧٦ش‌؛
فرهنگ‌ جغرافیایی‌ آبادیهای‌ كشور، سازمان‌ جغرافیایی‌ نیروهای‌ مسلح‌، تهران‌، ١٣٧٨ش‌، ج‌ ٢٦؛
كیانی‌، محمدیوسف‌، نظری‌ اجمالی‌ به‌ شهرنشینی‌ و شهرسازی‌ در ایران‌، تهران‌، ١٣٦٥ش‌؛
كیهان‌، مسعود، جغرافیای‌ مفصل‌ ایران‌، تهران‌، ١٣١١ش‌؛
گلریز، محمدعلی‌، مینودر، تهران‌، ١٣٦٨ش‌؛
معصومی‌، غلامرضا، باستان‌شناسی‌ ایران‌، تهران‌، ١٣٥٥ش‌؛
مفخم‌ پایان‌، لطف‌الله‌، فرهنگ‌ آبادیهای‌ ایران‌، تهران‌، ١٣٣٩ش‌؛
نشریۀ دفتر تقسیمات‌ كشوری‌، معاونت‌ سیاسی‌ اجتماعی‌ وزارت‌ كشور، تهران‌، ١٣٧٩ش‌، شم‌ ٢؛
نقشۀ جغرافیایی‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌، گیتاشناسی‌، تهران‌، ١٣٧٧ش‌؛
ورجاوند، پرویز، سرزمین‌ قزوین‌، تهران‌، ١٣٤٢ش‌؛
همو، سیمای‌ تاریخ‌ و فرهنگ‌ قزوین‌، تهران‌، ١٣٧٧ش‌.

آزاده‌ شیرازی‌ نژاد