اُباض، ناحیه یا دشت و یا قریه‌ای در صحرای یمامه در شبه‌ جزیرۀ عربستان، یاقوت، یمامه را جزء اقلیم دوم و به قولی جزء اقلیم سوم به‌شمار آورده (٤ / ١٠٢٧) که در حدفاصل نجد و یمن قرار داشته و از شرق به بحرین و از غرب به حجاز محدود بوده است (دائرة‌المعارف القرن العشرین، ذیل یمامه). به گفتۀ ابن‌خلدون یمامه اقامتگاه ملوک بنی حنیفه (٤(١) / ٤٨٣) و براساس نوشتۀ حِمْیَری، اُباض قریه‌ای از قراء یمامه و منزلگاه بنی‌حنیفه بوده است (ص ٢٢). در بعضی منابع تاریخی از اُباض به‌عنوان دشتی از صحرای یمامه نام برده شده است (طبری، ٤ / ١٩٥٧)، اما یاقوت آن را قریه‌ای در عِرض یمامه دانسته است که نخلهای بلندی دارد که در هیچ جای دیگر به بلندی آنها یافت نمی‌شده است (١ / ٧٢-٧٣). بیش‌ترین شهرت اُباض به علت جنگی است که در صدر اسلام، هنگام خلافت ابوبکر، در ١١ ق / ٦٣٢ م (مسعودی، ٣ / ٣٠٣) و یا در ١٢ ق / ٦٣٣ م (یاقوت، ٤ / ١٠٢٧) میان خالد بن ولید سردار سپاهیان مسلمانان با مسیلمۀ کذاب در آن رخ داده است (طبری، ٤ / ١٩٥٧). در کتب تاریخ اسلام آمده است که قوم بنی‌حنیفه به مدینه آمدند و به پیامبر اسلام (ص) ایمان آوردند و مسیلمۀ کذاب نیز با آنان بود و یا اینکه در منزلگاه آنان اسباب و اموال آنان را محافظت می‌کرد. اینان پس از بازگشت به اُباض و پس از رحلت پیامبر اسلام مرتد شدند و مسیلمه ادعای نبوت و یا شرکت در نبوت پیامبر اسلام کرد (ابن هشام، ٤ / ٢٢٢-٢٢٣). با آغاز خلافت ابوبکر، خالدبن ولید با جمعی از مهاجرین و انصار که افراد سرشناسی چون ثابت بن قیس بن شماس، ابوحنیفه و زیدبن الخطاب نیز در بین آنان بودند برای فرونشاندن فتنۀ مسیلمه (ابن‌اثیر، ٢ / ٣٦٠-٣٦١) به یمامه فرستاده شدند. هنگامی‌که مسیلمه از آمدن خالد و سپاهیان اسلام آگاه شد، با لشکریان خود در جایی به نام عقربا که گویا در ناحیۀ اُباض بوده مستقر شد (یاقوت، ٣ / ٦٩٤). با رسیدن خالد به این ناحیه جنگ شدیدی بین دو سپاه درگرفت که عدۀ بسیاری کشته شدند و پس از کشته شدن مسیلمه به دست وحشی مولای جبیر ابن مطعم (قاتل حمزۀ سیدالشهداء) و مردی از انصار (مسعودی، ٢ / ٣٠٣). سپاه مسیلمه شکست خورد و پیروزی نصیب مسلمانان گردید. در این جنگ از سپاه مسلمانان ٦٦٠ تن و از سپاه مسیلمه و بنی‌حنیفه ٠٠‘٧ نفر کشته شدند (ابن اثیر، ٢ / ٣٦٥). در اشعار شاعران آن دوره و بعد از آن مانندِ شبیب بن یزیدبن نعمان بن بشیر و محمدبن زیاد اعرابی از این حادثه با عناوین «یوم اُباض» (یاقوت، ١ / ٧٣) و «یوم الیمامه» (محمد ابوالفضل ... ، ١٦٧) یاد شده است. جریر نیز به مناسبت این واقعه نام اباض را در شعری آورده است (بکری، ١ / ٩٤). در منابع جدید نامی از این ناحیه برده نشده و گویا در همان سده‌های نخستین اسلامی از بین رفته است.

مآخذ

ابن اثیر، الکامل، بیروت، ١٣٨٥ ق؛
ابن خلدون، تاریخ، بیروت، ١٩٨٦ م؛
ابن هشام، عبدالملک، السیرة النبویة، به کوشش مصطفی السقا و دیگران، بیروت، ١٣٩١ ق؛
بکری، عبداللـه بن عبدالعزیز، مُعَجَم ما استَعجم، به کوشش مصطفی السقا، قاهره، ١٣٦٤ ق؛
حِمْیَری، محمدبن عبدالمنعم، الروض المعطار، به کوشش احسان عباس، بیروت، ١٩٨٠ م؛
طبری، تاریخ، به کوشش دخویه، لیدن، ١٨٩٠ م؛
دائرةالمعارف القرن العشرین؛
محمد ابوالفضل ابراهیم و علی محمد البجاوی، ایام العرب فی الاسلام، بیروت، ١٣٩٢ ق؛
مسعودی، علی بن الحسین، مروج الذهب، قم، ١٤٠٤ ق؛
یاقوت، معجم البلدان، به کوشش فردیناد ووستنفلد، لایپزیک، ١٨٦٦-١٨٧٠ م.

علی رفیعی