بُرُلُّس، یا بَرَلُّس، شهر و شهرستانی به همین نام در مصر در شمال دلتای نیل و کنار دریای مدیترانه. برلس معرب نام یونانی «پارالوس» به معنی منطقۀ کنار دریاست (ﻧﻜ : ماسپرو، ٤٢؛ EI٢). ابوالفدا می‌نویسد که اگر در ساحل نیل به سوی مغرب پیش روند، ابتدا به برلس و در انتها به اسکندریه می‌رسند (ص ١١٧). ابن‌سعید مغربی نیز این شهر را در شرق اسکندریه دانسته، و افزوده است که دریا از این شهر به جنوب میل می‌کند (ص ٨٢). در نزدیکی برلس دریاچه‌ای وجود دارد که یعقوبی آن را دریاچۀ نمک نامیده است (ص ٣٣٨). این دریاچه را در نوشته‌های معاصر دریاچۀ برلس نام داده‌اند که در شمال دلتای کوچک نیل قرار داد (نک‌ : رکلو، X/ ١٠٧).
برلس در زمان خلافت عمر، همراه با اسکندریه گشوده شد (ابن‌عبدالحکم، ٨٤-٨٥). در زمان ولایت عابس بن سعید مرادی (٥٣ق)، رومیان به این شهر تاختند و جمع کثیری از سپاه اسلام نیز در این حمله کشته شدند (کندی، ٣٨؛ نیز: ماسپرو، همانجا). این شهر به گفتۀ مقدسی جزو اسکندریه بود (ص ١٩٤). سمعانی در سدۀ ٦ق بر اهمیت برلس تأکید ورزیده، و اضافه کرده است که در مصر نظیر آن وجود ندارد، به گونه‌ای که هرکس که به قضای این شهر منصوب شود، همانند آن است که بر قضای مصر گمارده شده است (٢/ ١٧٩).
برلس شهر صید ماهی است و در نزدیکی آن در راه اجنا قلعه‌ای بر کنار دریا وجود داشته که مرکز بزرگ دادوستد بوده است (ﻧﻜ : ابن‌حوقل، ١/ ١٣٩). مقریزی از امکانات فراوان صیدماهی در این شهر یاد کرده (الخطط، ٢(٣)/ ١٤٢-١٤٣)، و نیز از وجود دیری در نزدیکی دریاچۀ برلس خبر داده است که مسیحیان آن را همچون دیرقمامه در قدس زیارت می‌کردند (السلوک، ٤(٣)/ ١٠٣٤).
برلس در ١٢٨٨ق/ ١٨٧١م به شهرستان بدل شد که شامل ٤شهر از ایالت غربی مصر، و مرکز آن شهر بلطیم بود. در ١٨٨٦م، «مأموریه» خوانده شد و سپس در ١٩٣١م منحل گردید و شهرهای جزو آن بجز بلطیم و برلس به کفر شیخ ملحق گردید (رمزی، ٢(٢)/ ١٢). برلس در ١٩٤٩م مرکز «مدیریۀ» فؤادیه شد و پس از انحلال آن در ١٣٣٠ش/ ١٩٥١م مرکز برلس متشکل از ٩ناحیه ایجاد گردید (کشف...، ٢٣٣).
ابن فضل‌الله عمری آورده است که گروهی از فرزندان عدی بن کعب که جمعی از فرزندان عمر بن خطاب و در رأس آنها خلف بن نصر عمری جزو آنها بودند، به پرلس رفته، و در آنجا ساکن شدند و او خود را از نوادگان آنها معرفی کرده است (ص ١٥٦).
برلس را بلاد صالحین نامیده‌اند (ابن بطوطه، ٣٢). یاقوت آورده است که ١٢تن از صحابۀ پیامبر(ص) که اسامیشان شناخته نشده است، اهل برلس بودند (١/ ٥٩٣). از جمله دیگر بزرگان منسوب به برلس عبدالله بن یحیى معافری برلسی، ابواسحاق ابراهیم بن سلیمان بن داوود معروف به ابوداوود برلسی اسدی (سمعانی، ٢/ ١٨٠) ونورالدین علی بلطیمی ضریر معروف به ابن شاور برلسی بود. قبر شیخ مرزوق صاحب مکاشفات هم در برلس است (ابن‌بطوطه، همانجا؛ ابن‌ایاس، ٣/ ٣٩؛ یاقوت، همانجا).

مآخذ

ابن‌ایاس، محمد، بدائع الزهور، قاهره، ١٤٠٢ق/ ١٩٨٢م؛
ابن بطوطه، رحلة، بیروت، ١٤٠٠ق/ ١٩٨٠م؛
ابن حوقل، محمد، صورةالارض، به کوشش کرامرس، لیدن، ١٩٣٨م؛
ابن سعید مغربی، عی، بسط الارض، تطوان، ١٩٥٨م؛
ابن عبدالحکم، عبدالرحمان، فتوح مصر و اخبارها، قاهره، ١٤١١ق/ ١٩٩١م؛
ابن فضل الله، عمری، احمد، مسالک الابصار، به کوشش دُرُتئا کراوولسکی، بیروت، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٥م؛
ابوالفدا، تقویم البلدان، به کوشش رنو ودوسلان، پاریس، ١٨٤٠م؛
رمزی، محمد، القاموس الجغرافی للبلاد المصریة، قاهره، ١٩٥٤-١٩٥٥م؛
سمعانی, عبدالکریم، الانساب، حیدرآباد دکن، ١٣٨٣ق/ ١٩٦٣م؛
قلقشندی، احمد، صبح الاعشى، قاهره، ١٣٨٣ق/ ١٩٦٣م؛
کشف اسماء المدن و النواحی المعتبرة...، قاهره، ١٩٥٥م؛
کندی، محمد، الولاة و القضاة، لیدن، ١٩١٢م؛
مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، به کوشش دخویه، لیدن، ١٩٠٦م؛
مقریزی، احمد، الخطط، قاهره، ١٩٢٢؛
همو، السلوک، قاهره، ١٩٥٨م؛
یاقوت بلدان؛
یعقوبی، احمد، «البلدان»، همراه الاعلاق النفسیۀ ابن‌رسته، به کوشش دخویه، لیدن، ١٨٩١م؛
نیز:

EI٢;
Maspero, J., and, G., wiet, Matérriaux pour servir á la géographie de l’Egypte, Cairo, ١٩٩٢;
Reclus, E., Nouvelle gégoraphie universelle, Paris, ١٨٨٥.
پرویز امین