اَبَرْغان، یكی از دهستانهای ششگانۀ بخش مركزی شهرستان سراب در استان آذربایجان شرقی و نیز نام ده مركزی همین دهستان.
دهستان ابرغان در شمال غربی ارتفاعات بزغوش قرار دارد. دامنه‌های سرسبز این كوهستان دارای مراتع نسبتاً وسیعی است (جغرافیای كامل ایران، ١ / ١٦٩). این دهستان از غرب به دهستان اوجانِ بخش بستان‌آباد شهرستان تبریز، از شرق به دهستان حومۀ شهرستان سراب، از شمال به دهستانهای ینگجۀ شهرستان سراب و آلان براغوشِ شهرستان تبریز و از جنوب به دهستانهای بروانانِ شهرستان میانه و عباسیِ شهرستان تبریز محدود است (فرهنگ آبادیهای كشور، ٩ / نقشۀ سراب؛ فرهنگ جغرافیایی، ٤ / ٣٢٧). آب و هوای این دهستان كه در منطقه‌ای كوهستانی واقع شده، معتدل و ییلاقی است (همان، ٤ / ٢). تلخ رود یا تلخه‌رود (آجی چای) از جانب شمالی آن می‌گذرد و ریزابه‌های سمت چپ آن مانند رود شربیان كه از بزغوش سرچشمه می‌گیرد (جغرافیای كامل ایران، ١ / ١٧٣)، اراضی این دهستان را آبیاری می‌كند. علاوه بر این، سایر منابع تأمین آب آبیاری در این دهستان عبارتند از ٢٠ رشته قنات، ٢٣٣ حلقه چاه عمیق و نیمه عمیق و بیش از ٤٨ چشمه (فرهنگ اقتصادی، ١٠١ / ٤).
وجود تپه‌ای باستانی در نزدیكی مركز این دهستان (مشكوتی، ٣١١) می‌تواند نشانگر قدمت سكونت در آن باشد. جمعیت این دهستان در اواخر سالهای ١٣٢٠-١٣٣٠ ش ٢٠٤‘٢٥ نفر (فرهنگ جغرافیایی، همانجا) بوده كه در ١٣٥٥ش به ٩٤٧‘٢٧ نفر (سرشماری عمومی ‌١٣٥٥ش، سراب، ش ٣٥) رسیده است. این جمعیت در ١٣٦٠ش برابر ٧٢٦‘٥ خانوار بود (فرهنگ اجتماعی، ١٠١ / ١، ٢)، این دهستان ٢٨ ده و ٧ مزرعه دارد و مركز آن ده ابرغان است.
فعالیتهای اقتصادی در این دهستان عبارتند از زراعت، باغداری، دامداری و پرورش زنبور عسل. تعداد دام در این دهستان در ١٣٦٠ش برابر بود با ٢٢٦‘٥ رأس گاو و گاومیش و ١٠٥‘٩٥ رأس بز و گوسفند. ضمناً در این دهستان ٢١ واحد زنبورداری نیز فعال بوده است (فرهنگ اقتصادی، ١٠١ / ٤، ٥). در ١٣٦٠ش میزان زمینهای زراعی این دهستان جمعاً به حدود ٠٢٩‘٣٠ هكتار می‌رسید كه از آن میان، ٠٩٨‘١١ هكتار به كشت آبی و ٩٣١‘١٨ هكتار به كشت دیم اختصاص داشت ٣٣٩‘٩ هكتار از این زمینها مختص كشت گندم (٨٧٤‘٢ هكتار آبی و ٤٦٥‘٦ هكتار دیم) و ٥٠٦‘٤ هكتار زیر كشت جو (٥٩٤‘١ هكتار آبی و ٩١٢‘٢ هكتار دیم) بوده است. انواع میوه به ویژه سیب، دانه‌های روغنی، پیاز و محصولات صیفی و حبوبات از تولیدات دیگر این دهستان است (همان، ١٠١ / ٢، ٤؛ فرهنگ جغرافیایی، ٤ / ٢). از فعالیتهای دیگر رایج در این دهستان می‌توان از قالی‌بافی و گلیم‌بافی نام برد. ضمناً در ١٣٦٠ش، این دهستان دارای ١٥ آسیا بوده است (فرهنگ اقتصادی، ١٠١ / ٥).
برخی از روستاهای این دهستان دارای پاره‌ای تأسیسات رفاهی و عمومی ‌از جمله آب لوله‌كشی (١٣ ده)، برق (٢ ده)، حمام (١٥ ده) بوده است. در همین سال ٥٠ دبستان، ٤ مدرسۀ راهنمایی، ١ دبیرستان، ٢ كتابخانۀ عمومی ‌و ٢٨ مسجد و حسینیه و بیش از ٧٠ مغازۀ مختلف در این دهستان وجود داشته است (فرهنگ اجتماعی، ١٠١ / ٢). بجز ده مركزی ابرغان، سایر روستاهای نسبتاً بزرگ این دهستان عبارتند از: اسماعیل‌آباد، ایوَق، بهرامان، بافتان، دان باران، داراب، دوزدوزان، دهدلان، شَرَبیان، قوشه گنبد و كِهْدِلان (فرهنگ آبادیها، ٩ / ٨٦). نام برخی از آبادیهای این دهستان در مآخذ تاریخ آمده است. به عنوان نمونه نام قوشه‌ گنبد در روزگاران كهن به صورت خرسو، هرسو و‌هارسو نیز ضبط شده است (اصفهانی، قریۀ قوشه گنبد). در سال ٧٥٨ق جانی بیك از نوادگان چنگیز در لشكركشی به آذربایجان به سرزمین ایوه (ایوق كنونی) و شرابیان (شربیان كنونی) درآمد (اهری، ١٧٧). زبان رایج در این دهستان تركی است و اهالی آن شیعه مذهبند.
مركز این دهستان ده ابرغان است كه در ٢٢ كیلومتری جنوب غربی شهرسراب واقع شده است و راه سراب به تبریز از ٤ كیلومتری شمال آن می‌گذرد (رزم‌آرا، ٤ / ٣؛ فرهنگ آبادیهای كشور، ٩ / ٨٥). این ده مطابق اولین سرشماری كشور (١٣٣٥ش) ٥٨٢‘١ نفر جمعیت داشت (گزارش مشروح ...، ١) كه این تعداد در ١٣٥٥ش به ٤٦٤‘٢ نفر رسید (فرهنگ آبادیها، ٨٦). جمعیت این ده در١٣٦٠ش برابر ٤٠٠ خانواربود (فرهنگ اجتماعی، ١٠٢). سطح كل زمینهای كشاورزی این ده حدود ٢١٣‘١ هكتار وازآن میان، ٩٦٢ هكتار آبی و بقیه دیمی ‌بود (فرهنگ اقتصادی، ١٠٢). مطابق همین آمار، این ده دارای یك رشته قنات بوده است (همانجا). فعالیت اقتصادی رایج در این ده، زراعت و گله‌داری (فرهنگ جغرافیایی، ٤ / ٣ و نیز زنبورداری است. تعداد دام در این ده ٤٥٠ رأس گاو و گاومیش و ٠٠٠‘٥ رأس بز و گوسفند است (فرهنگ اقتصادی، همانجا). این ده دارای آب لوله‌كشی، حمام، غسالخانه، همچنین ٢ دبستان، ١ مدرسۀ راهنمایی، مسجد و حسینیه است (فرهنگ اجتماعی، همانجا). در استان آذربایجان شرقی ده دیگری نیز به نام ابرغان وجود دارد كه در ١٠ كیلومتری شرق مرند واقع است (رزم‌آرا، ٤ / ٣).

مآخذ

اصفهانی، محمدطاهر، صریح الملك، نسخۀ خطی؛
كتابخانه مركزی دانشگاه تهران، شم‌ ٨٥٦؛
اهری، ابوبكر، تاریخ شیخ اویس، به كوشش فن لون، لاهه، ١٣٧٣ق / ١٩٥٤م؛
جغرافیای كامل ایران، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی وزارت آموزش و پرورش، تهران، ١٣٦٦ش؛
سرشماری عمومی ‌نفوس و مسكن، آبان ماه ١٣٥٥ش، استان آذربایجان شرقی، شهرستان سراب، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٥٩ش؛
فرهنگ آبادیهای كشور، (براساس سرشماری آبان ١٣٥٥)، استان آذربایجان شرقی، شهرستان سراب، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٦٠ش؛
فرهنگ اجتماعی دهات و مزارع شهرستان سراب، جهاد سازندگی، تهران، ١٣٦٣ش؛
فرهنگ اقتصادی دهات و مزارع شهرستان سراب، جهاد سازندگی، تهران، ١٣٦٣ش، فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، استان ٣ و ٤ آذربایجان، دایرۀ جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ١٣٣٠ش؛
گزارش مشروح حوزۀ سرشماری سراب، وزارت كشور، تهران، ١٣٣٨ش؛
مشكوتی، نصرت‌الله، فهرست بناهای تاریخی و اماكن باستانی ایران، تهران، ١٣٤٩ش.

خسرو خسروی