بَهْنَسا، شهری‌ در مصر باستان‌. امروزه‌ ویرانه‌های‌ این‌ شهر كهن‌ در روستایی به‌ همین‌ نام‌ در ١٥ كیلومتری‌ غرب‌ شهر بنی مزار، مركز مدیریۀ (استان‌) منیا در °٢٨ و ´٣٢ عرض‌ شمالی و °٣٠ و ´٣٩ طول‌ شرقی واقع‌ است‌ (نک‌ : «اطلس‌ ... »، ١٤٣، نیز فهرست‌، ٤؛ كشف‌ ... ، ١٢؛ EI٢). این‌ شهر در زبان‌ قبطی پمجه و در زبان‌ یونانی اوكسور اونخوس‌ خوانده‌ می‌شده‌ است‌ (استرابن‌، VIII /١٠٩؛ پاولی، XVIII(II) /٢٠٤٣؛ EI٢).
به‌ گزارش‌ مقریزی‌، این‌ شهر به‌ دست‌ یكی از پادشاهان‌ قبطی به‌ نام‌ مناوش‌ بن‌ منقاوش‌ بنا گردیده‌ است‌ ( الخطط، ١ /٢٣٧- ٢٣٨). بهنسا در دورۀ پیش‌ از اسلام‌ از مراكز مسیحیت‌ در مصر وسطى به‌ شمار می‌رفته‌، و اسقف‌نشین‌ بوده‌ است‌ و دست‌ كم‌ ١٠ كلیسا در شهر، و شمار بسیاری‌ صومعه‌ در حومۀ آن‌ برپا بوده‌ است‌ ( پاولی، XVIII(II) /٢٠٤٦). به‌ گزارش‌ دمشقی در سدۀ ٧ق‌ یكی از این‌ صومعه‌ها كه‌ بنایی شگفت‌ داشته‌، همچنان‌ برجای‌ بوده‌ است‌ (ص‌ ٥٠). این‌ شهر نزد قبطیان‌ مقدس‌ شمرده‌ می‌شد وبه‌ باور آنان‌ حضرت‌عیسی(ع‌) به‌ همراه‌ مادرش‌ ٧سال‌ در بهنسا اقامت‌ داشته‌ است‌ و از آنجا رهسپار بیت‌المقدس‌ شده‌اند و از بركت‌ حضور آن‌ حضرت‌، چاه‌ بَلسَم‌ كه‌ نزد مسیحیان‌ مصر متبرك‌ است‌ و هر ساله‌ برای‌ تبرك‌ جستن‌ به‌ آنجا می‌روند، در این‌ شهر ظاهر شده‌ است‌ (مقریزی‌، همانجا؛ یاقوت‌، ١ /٧٧١؛ ابن‌ ظهیره‌، ١٠٨؛ بستانی، ٥ /٦٤٧). برخی از مفسران‌، تحت‌ تأثیر این‌ روایت‌ كه‌ منشأ مسیحی دارد، مراد از «ربوه» (مؤمنون‌ /٢٣ /٥٠) را اشاره‌ به‌ بهنسا دانسته‌اند (نک‌ : نویری‌، ٢ /٢٦١؛ ابن‌ ظهیره‌، ١٠٧).
شهرهای‌ مصر از جمله‌ بهنسا در دورۀ فتوحات‌ مسلمانان‌، به‌ روزگار عمر بن‌ خطاب‌، به‌ دست‌ عمرو بن‌ عاص‌ گشوده‌ شد (نک‌ : بلاذری‌، ٢٩٨- ٢٩٩). ظاهراً مردم‌ بهنسا در این‌ جنگها پایداری‌ سرسختانه‌ای‌ از خود نشان‌ دادند كه‌ مدتها در خاطره‌ها باقی ماند و الهام‌بخش‌ داستان‌ مشهوری‌ به‌نام‌ بهنسا گردید (نک‌ : بستانی، همانجا؛ EI٢). در سده‌های‌ نخستین‌ اسلامی بهنسا یكی از كوره‌های‌ مصر علیا به‌ شمار می‌رفته‌ است‌ (نک‌ : یعقوبی، ١ / ١٨٩؛ ابن‌ خردادبه‌، ٧٧؛ مقدسی، ١٩٤- ١٩٥؛ قدامه‌، ١٧٨).
شهرت‌ این‌ شهر بیشتر مرهون‌ پارچه‌های‌ آن‌ بوده‌، و انواع‌ پشمی، كتانی و زربفت‌ آن‌ به‌ دیگر جایها صادر می‌شده‌ است‌. نیز نوعی پردۀ زردوزی‌ بافته‌ می‌شد كه‌ طول‌ آن‌ به‌ ٣٠ ذرع‌ می‌رسیده‌، و هر جفت‌ آن‌ حدود ٣٠٠ دینار ارزش‌ داشته‌ است‌ (ابن‌ حوقل‌، ١ /١٩٥؛ مقدسی، ٢٠٢؛ ادریسی، ١ /١٣٠).
در دورۀ فاطمیان‌ گروهی از طوایف‌ عرب‌ از مغرب‌ به‌ مصر مهاجرت‌ كردند و در مناطق‌ مختلف‌ این‌ سرزمین‌ ساكن‌ شدند. در این‌ میان‌ قبیلۀ لواته‌ در بهنسا ساكن‌ شد (مقریزی‌، البیان‌ ... ، ١٣٤). در دورۀ ممالیك‌ توجه‌ خاصی به‌ این‌ شهر می‌شده‌، و از شهرهای‌ بزرگ‌ و آباد آن‌ روزگار به‌ شمار می‌رفته‌ است‌ و دارای‌ مساجد، مدارس‌ و حمامهای‌ متعددی‌ بوده‌، و پیرامون‌ آن‌ را باغهای‌ انبوهی در بر می‌گرفته‌ است‌ (نک‌ : ابن‌شاهین‌، ٣٢؛ وطواط، ٨٥؛ ابن‌ بطوطه‌، ٤٧)؛ اما پس‌ از این‌ دوره‌، رونق‌ خود را از دست‌ داد و به‌ شهركی كم‌اهمیت‌ بدل‌ شد و امروزه‌ جز توده‌ای‌ ویرانه‌ در روستایی كوچك‌، چیزی‌ از آن‌ باقی نمانده‌ است‌ (EI٢). در روزگار آبادانی بهنسا، علمای‌ چندی‌ از این‌ شهر برخاسته‌اند كه‌ از آن‌ جمله‌اند: ابوالحسن ‌احمد بن‌ عبدالله‌ بهنسی (سمعانی، ٢ /٣٧٥)، ابوالحسن‌ علی بن‌ قاسم‌ بن‌ محمد بهنسی (یاقوت‌، همانجا) و شیخ‌ احمد بن‌ یحیی بن‌ محمد بهنسی (بستانی، ٥ /٦٤٨).

مآخذ

ابن‌ بطوطه‌، رحلة، بیروت‌، ١٣٨٤ ق‌ /١٩٦٤ م‌؛
ابن‌ حوقل‌، محمد، صورة الارض‌، به‌ كوشش‌ كرامرس‌، لیدن‌، ١٩٣٨ م‌؛
ابن‌ خردادبه‌، عبیدالله‌، المسالك‌ والممالك‌، به‌ كوشش‌ محمد مخزوم‌، بیروت‌، ١٤٠٨ ق‌ / ١٩٨٨م‌؛
ابن‌شاهین‌ ظاهری‌، خلیل‌، زبدة كشف‌ الممالك‌ و بیان‌ طرق‌ و المسالك‌، به‌ كوشش‌ پل‌ راوس‌، پاریس‌، ١٨٩٤ م‌؛
ابن‌ ظهیره‌، الفضائل‌ الباهرة، به‌ كوشش‌ مصطفى سقا و كامل‌ مهندس‌، قاهره‌، ١٩٦٩ م‌؛
ادریسی، محمد، نزهة المشتاق‌، پورت‌ سعید، ١٤٠٩ ق‌ / ١٩٨٩ م‌؛
بستانی، بطرس‌، دائرةالمعارف‌، بیروت‌، ١٢٩٨ ق‌ /١٨٨١ م‌؛
بلاذری‌، احمد، فتوح‌ البلدان‌، به‌ كوشش‌ عبدالله‌ انیس‌ طباع‌ و عمرانیس‌ طباع‌، بیروت‌، ١٤٠٧ ق‌ / ١٩٨٧ م‌؛
دمشقی، محمد، نخبةالدهر، بیروت‌، ١٤٠٨ق‌ /١٩٨٨م‌؛
سمعانی، عبدالكریم‌، الانساب‌، به‌ كوشش‌ عبدالرحمان‌ بن‌ یحیى معلمی، حیدرآباد دكن‌، ١٣٨٣ق‌ /١٩٦٣م‌؛
قرآن‌ كریم‌؛
قدامة بن‌ جعفر، الخراج‌، به‌ كوشش‌ محمدحسین‌ زبیدی‌، بغداد، ١٩٨١م‌؛
كشف‌ اسماء المدن‌ و النواحی المعتبرة ... ، قاهره‌، ١٩٥٥ م‌؛
مقدسی، محمد، احسن‌ التقاسیم‌، به‌ كوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ١٩٠٦م‌؛
مقریزی‌، احمد، البیان‌ و الاعراب‌، به‌ كوشش‌ عبدالمجید عابدین‌، قاهره‌، ١٩٦١ م‌؛
همو، الخطط، بیروت‌، دارصادر؛
نویری‌، محمد، الالمام‌، به‌ كوشش‌ اتین‌ كومب‌ و عزیز سوریال‌ عطیه‌، حیدرآباد دكن‌، ١٣٨٩ق‌ / ١٩٦٩م‌؛
وطواط، محمد، مباهج‌ الفكر و مناهج‌ العبر، به‌ كوشش‌ عبدالعال‌ عبدالمنعم‌ شامی، كویت‌، ١٤٠١ق‌ /١٩٨١م‌؛
یاقوت‌، بلدان‌؛
یعقوبی، احمد، تاریخ‌، بیروت‌، ١٣٧٩ق‌ /١٩٦٠م‌؛
نیز:

Britannica Atlas, Chicago, ١٩٩٦;
EI^٢;
Pauly;
Strabo, The Geography, tr. H. L. Jones, London, ١٩٤٩.
بهزاد لاهوتی