استان بایبورد میان استانهای طرابوزان در شمال، ارز روم در شرق، گوموشخانه در مغرب و ارزنجان در جنوب واقع شده است. مساحت آن ٦٢٥‘٣ کم‌ ٢ و شامل ٤ بخش و ١٧٧ روستاست (YA, V/ ٣٢٥٠؛ «دائرةالمعارف...»، V/ ٢٢٨).
شهر بایبورد در کنار رودخانۀ چوروق در جلگه‌ای به طول ٣٠ کم‌ که از آبرفت آن رود و ریزآبهای آن شکل گرفته، بنا گردیده است. ارتفاع آن از سطح دریا ٥٥٠‘١ و بلندی تپه‌ای که قلعۀ شهر برفراز آن بنا شده، ٦٦٠‘١ متر است (YA, V/ ٣٢٠٣, ٣٢٥٢). بخش بزرگی از جلگۀ بایبورد برای کشاورزی مناسب، و زمینهای آن حاصل‌خیز است (همانجا). مهم‌ترین کوه آن کوپ است. این استان تا ١٣٠٦ق/ ١٩٢٧م جزئی از ایالت ارز روم بود و از آن تاریخ مدتی به استان گوموشخانه ضمیمه شد (همان، V/ ٣٢٣٠, ٣٢٥٠, ٣٢٥٢). آب و هوای بایبورد دارای ویژگیهای اقلیمی آناتولی شرقی و حوضۀ دریای‌سیاه است، چنانکه، تابستانهای آن گرم، و زمستانها سرد است. در ١٣٧٦ش/ ١٩٩٧م جمعیت آن ٤٨٩‘١٠١ نفر بوده است که ٥٠٠‘٤٦ نفر آنها در مرکز استان سکنیٰ داشته‌اند («مؤسسه...»، ١).

نام و پیشینۀ تاریخی آن

دربارۀ نام‌گذاری این شهر، آگاهی دقیقی در دست نیست. منابع ارمنی سده‌های نخستین میلادی نام آن را بایبِرد (موسیٰ خورنی، ١٣٥)، پایپِرت و پابِرت، آورده‌اند (نک‌: IA, II/ ٣٦٥). در منابع تاریخی روم شرقی بایبِردُن (پاولی، IV/ ٢٧٧٥) آمده است. منابع اسلامی نیز نام آنجا را به صورت بابرت نوشته، آن را از توابع ارز روم و نواحی ارمینیه دانسته، و زیباییهای آنجا را ستوده‌اند (یاقوت، ١/ ٤٤٤-٤٤٥؛ حمدالله، ٩٦). منابع متأخر نام آنجا را به صورت بایبرت نیز آورده‌اند (ابوبکر طهرانی، ١/ ٣٥). احتمال داده می‌شود که «بیروت» به معنی قلعۀ مرتفع باشد، اما برای «با» مفهومی به نظر نمی‌رسد («دائرةالمعارف»، V/ ٢٢٦). جهانگردان ونیزی که در سدۀ ٩ق/ ١٥م از آنجا عبور کرده‌اند، نام آن را «برَیبرت» نوشته‌اند (سفرنامه‌ها...، ٢٢٧). مآخذ عثمانی نیز عموماً آنجا را به‌صورت بایبورد و بایبرد آورده‌اند (طورسون‌بیک، ١٠٩؛ عاشق پاشازاده، ١٧٩؛ کمال پاشازاده، ٧/ ٢٠٢). در منابع فارسی آن را به صورت بای برد نیز نوشته‌اند (روملو، ٦٠).

تاریخ

ناحیه‌ای که بایبورد در آن بنا شده، زیستگاه اقوام خَلَد بوده است («دائرةالمعارف»، همانجا)؛ بدین‌سبب، ساحل‌نشینان دریای سیاه ساکنان این منطقه را خَلَد می‌خوانند (IA، همانجا). این سرزمین پس از آن به ترتیب در قلمرو دولت روم بزرگ، روم شرقی و بیزانس قرار گرفت و جزئی از ایالت خلد یایکی از ٧بطک نشین آن محسوب می‌شد. یوستی‌نیانوس امپراتور روم شرقی قلعۀ آنجا را بازسازی کرد و بر استحکامات آن افزود («دائرةالمعارف»، همانجا). در سده‌های ٤ و ٥م، بایبورد و ناحیِۀ اسپیر و اطراف آن در حاکمیت خاندان ارمنی باگراتونی بود (موسیٰ خورنی، همانجا؛ پاسدرماجیان، ١٢٩). به احتمال بسیار به هنگام فتوحات مسلمانان نیز، این شهر همچنان در حاکمیت آن خاندان بوده است («دائرةالمعارف»، همانجا).
شهر بایبورد در جریان مهاجرت اقوام ترک به آناتولی از نخستین منزلگاههای آن محسوب می‌شد. طغرل سلجوقی به هنگام حمله به آناتولی و ارمینیه در ٤٤٦ق/ ١٠٥٤م گروهی از سواران خود را به اطراف رودخانۀ چوروق و کوههای پَرخَر روانه ساخت، اما مهاجرت اصلی قبایل ترک پس از نبرد ملازگرد در ٤٦٤ق/ ١٠٧٢م انجام پذیرفت. بایبورد مدتی نیز تحت فرمان سُلدُقیان بود که در ارز روم حکومت داشتند. امیران خاندان دانشمند نیز مدتی بر این ناحیه فرمان راندند (IA، همانجا).
پس از فروپاشی حکومت سلدقیان، این ناحیه در قلمر سلاجقه درآمد، چنانکه طغرل از امیران سلجوقیِ ارز روم در عمران و آبادی آن کوشید («دائرةالمعارف»، همانجا). بایبورد به سبب قرار داشتن بر سر راه بازرگانی ایران ـ طرابوزان، اهمیت اقتصادی (سفرنامه‌ها، ٩٣)، و درآمد بسیاری داشته، چنانکه حقوق دیوانیش بالغ بر ٢١ هزار دینار بوده است (حمدالله، همانجا).
بایبورد در دورۀ ایلخانان یکی از مراکز فرهنگی به شمار می‌رفت، مدارسی چون محمودیه و یاقوتیه در آنجا ساخته شد و دارالجلال لقب گرفت («دائرةالمعارف»، همانجا). دانشمندانی مانند اخی احمدی و اکمل‌الدین محمد بایبرتی در این مدارس پرورش یافتند. مدتی نیز بایبورد از مراکز اخیگری بود (نک‌: ه‌ د، اخی). پس از ایلخانان، جلایریان و سپس امیر مطهرتن، بایبورد را همراه با شهرهای ارزنجان، اسپیر و ترجان، تحت ادارۀ خود درآوردند (IA, II/ ٣٦٦؛ ابوبکر طهرانی، روملو، همانجاها). آنگاه امیران خاندانهای قره قویونلو و آق‌قویونلو آنجا را زیر فرمان خود گرفتند و عثمان بیک آق‌قویونلو ادارۀ آنجا را به برادرزاده‌اش قتلوبیک واگذارد (ابوبکر طهرانی، ٩٠؛ روملو، ١٣٥). جنگ ابوسعید تیموری و اوزون حسن آق‌قویونلو با سلطان محمد دوم (فاتح) پادشاه عثمانی در این منطقه روی داد (بدلیسی، ٥٧٥؛ عاشق پاشازاده، کمال پاشازاده، همانجاها؛ هامر پورگشتال، ١/ ٦٠٨؛ سفرنامه‌ها، ٢٩٤-٢٩٥) و پس از آن بایبورد به تصرف صفویان درآمد. با شکست ایران در جنگ چالدران بابیورد و ارزنجان نیز در قلمرو عثمانی قرار گرفت (شاو، ١/ ١٥٢). اگرچه، در دورۀ شاه طهماسب اول قزلباشها قلعۀ آنجا را ویران ساختند (روملو، ٤٢٩-٤٣٠؛ نویدی، ٩٩، هینتس، ٢٠؛ سومر، ٨٣-٨٤)، اما به‌تدریج از نفوذ صفویان در این ناحیه کاسته شد. در دورۀ حاکمیت دولت عثمانی، بر اثر جنگهای مختلف، به ویژه جنگهای روس ـ عثمانی در سدۀ ١٣ق/ ١٩م و نیز جنگ جهانی اول، این ناحیه توسط روسها اشغال شد، اما پس از آن روز به روز توسعه یافت، به‌طوری‌که امروزه یکی از شهرهای آباد ترکیه است («دائرةالمعارف»، V/ ٢٢٧-٢٢٨).
اولیا چلبی سیاح بزرگ ترک در سدۀ ١١ق/ ١٧م از اهمیت قلعه، مساجد، گرمابه‌ها، خانقاهها و محلات آن که شامل مسلمان‌نشین و مسیحی‌نشین بوده است، به تفصیل بحث می‌کند (٢/ ٣٤٤-٣٤٥). خرابه‌های قلعۀ بایبورد که سرسی به وصف آن پرداخته (ص ٤٨)، و نیز مسجدکبیر، مسجد و زاویۀ اخی احمد از آثار مهم تاریخی این شهر به شمار می‌روند («دائرةالمعارف»، همانجا). از آنجا که به احتمال بسیار، صحنه‌هایی از حوادث داستان دَده قورقوت در اینجا اتفاق افتاده، از نظر ادبیات ترک از اهمیت خاصی برخوردار است (IA, II/ ٣٦٧).

مآخذ

ابوبکر طهرانی، دیار بکریه، به کوشش نجاتی لوغال و فاروق سومر، آنکارا، ١٩٦٢م؛
اولیا چلبی، سیاحت نامه، به کوشش احمد جودت، استانبول، ١٣١٤ق/ ١٨٩٦م؛
بدلیسی، شرف‌خان، شرف‌نامه، به کوشش محمد عباسی، تهران، ١٣٤٣ش؛
پاسدرماجیان، هراند، تاریخ ارمنستان، ترجمۀ محمد قاضی، تهران، ١٣٦٦ش؛
حمدالله مستوفی، نزهةالقلوب، به کوشش گ. لسترنج، لیدن، ١٣٣١ق/ ١٩١٣م؛
روملو، حسن، احسن‌التواریخ، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٤٩ش؛
سرسی، لوران، ایران در ١٨٣٩-١٨٤٠م، ترجمۀ احسان اشراقی، تهران، ١٣٦٢ش؛
سفرنامه‌های ونیزیان در ایران، ترجمۀ منوچهر امیری، تهران، ١٣٤٩ش؛
سومر، فاروق، نقش ترکان آناطولی در تشکیل دولت صفوی، ترجمۀ احسان اشراقی و محمد تقی امامی، تهران، ١٣٧١ش؛
شاو، ا. ج. و ا. ک. شاو، تاریخ امپراتوری عثمانی و ترکیۀ جدید، ترجمۀ محمود رمضان زاده، مشهد، ١٣٧٠ش؛
عاشق پاشازاده، درویش احمد، تواریخ آل‌عثمان، به کوشش همت علی بیگ، استانبول، ١٣٣٢ق؛
کمال پاشازاده، احمد، تواریخ آل عثمان، به کوشش شرف‌الدین توران، آنکارا، ١٩٥٤م؛
موسیٰ خورنی، تاریخ ارمنستان، ترجمۀ گئورگی نعلبندیان، ایروان، ١٩٨٤م؛
نویدی، زین العابدین، تکملة الاخبار، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٦٩ش؛
هامر پورگشتال، یوزف، تاریخ امپراتوری عثمانی، ترجمۀ زکی علی‌آبادی، به کوشش جمشید کیانفر، تهران، ١٣٦٩ش، هینتس، والتر، شاه اسماعیل دوم صفوی، ترجمۀ کیکاووس جهانداری، تهران، ١٣٧١ش؛
یاقوت، بلدان؛
نیز:

IA;
Pauly;
T. C. Baṣbakanlik Develt İstatistik Enstitüsü, www.Die. Gov tr / turkish / sonist / nufus bayburt. Gif;
Türkiye diyanet vak fi Islăm ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٢;
Tursun Bey, Tarih-i Ebü’l-feth, ed.A.M.Tulum, Istanbul, ١٩٧٧;
YA.
علی‌اکبر دیانت