آسَفی، یا اَسَفی، اَسْفی (به فرانسه و انگلیسی سَفی، به پرتغالی سَفیم)، شهری بندری در ساحل اقیانوس اطلس در مراکش واقع در چند کیلومتری جنوب کاپ کنتین. دارای ٠٠٠‘١٢٩ نفر جمعیت (سرشماری، ١٩٧١م). اکنون دومین بندر مهم مراکش است. فسفات استخراج شده از «یوسفیه» (لوئی ـ ژانتیلِ پیشین) از این بندر صادر می‌شود. آسفی مرکز مهم صید ماهی و بزرگ‌ترین مرکز صنعت کنسرو ماهی (بیشتر ساردین) مراکش است و مجموعاً ٣٥ کارخانه دارد. علاوه بر کنسروسازی صنایع نساجی و سفال‌سازی نیز در این شهر رایج است. با راه‌آهن سراسری مراکش پیوسته است و خط هوایی نیز دارد. یکی از آثار تاریخی مهم آن «رباط» یا قلعۀ مجاهدین است که در سدۀ ٧ق / ١٣م ساخته شده است. ابن خلدون نیز از آن یاد کرده است. قلعه‌ای هم از زمان پرتغالیها در آنجاست که از ٩١٤ق / ١٥٠٨م تا ٩٤٨ق / ١٥٤١م در دست آنها بوده است. یاقوت حموی نام آن را «اَسَفی» ضبط کرده است و شریف ادریسی وجه تسمیۀ عامیانه‌ای برای آن آورده است. به گفتۀ ادریسی، از بندر آسفی تا دماغۀ «جبل‌الحدید» ٦٠ میل و از دماغه تا «الغیط» واقع در خلیج ٥٠ میل بوده است. از دماغۀ مازیغن تا آسفی به خط مستقیم ٨٥ میل و به خط غیرمستقیم ١٣٠ میل بوده است (صص ٧٣-٧٤). نیز به گفتۀ وی، آسفی در زمان قدیم آخرین لنگرگاه کشتیها بوده، اما در زمان او کشتیها ٤ مرحلۀ دریایی (به گفتۀ مترجم فرانسوی ٤٠٠ میل) از آن در می‌گذشته‌اند. آسفی در زمان ادریسی آباد بود و بربرهای رَجْراجه و زَوده و دیگران در آن ساکن بودند (ص ٧٤).
پرتغالیها شهر آسفی را در نخستین ماههای ٩١٤ق / ١٥٠٨م تصرف کردند و قلعه‌ای در آن بنیاد نهادند که اکنون به کخله معروف است. تقریباً همۀ استحکاماتی که پرتغالیها ساخته‌اند، امروز پابرجاست. اینان در سایۀ قدرت فرمانروایانِ متنفذی مانند نوتوفرناندس دوآتایده و به یاری افراد بانفوذ محلی مانند یحیی‌بن تعفوف، آسفی را به مرکزی سیاسی و نظامی تبدیل کردند و آنجا را مبدء لشکرکشی به مراکش ساختند، اما با کشته شدن نونوفرناندس دوآتایده در ٩٢٢ق / ١٥١٦م و یحیی‌ بن تعفوف در ٩٢٤ق / ١٥١٨م، نفوذ پرتغالیها روبه ضعف نهاد. آسفی در ٩٤١ق / ١٥٣٤م به دست شرفای بنوسعد افتاد تا آنکه یوحنای سوم پادشاه پرتغال (٩٢٧-٩٦٤ق / ١٥٢١-١٥٥٧م) تصمیم گرفت این شهر و نیز اَزِمّور را تخلیه کند و قوای خود را در مازیغن متمرکز سازد (١١ رجب ٩٤٨ق / ٣٠ اکتبر ١٥٤١م). آسفی در زمان شرفای بنوسعد بندر مهم مراکش گردید و تا روی کار آمدن «علویان» یکی از مراکز بازرگانی مسیحیان بود. چون سلاطین علوی مرکز خود را به شمال مراکش یعنی فاس و مکناسه منتقل ساختند، آسفی اهمیت خود را در برابر شهر رباط از دست داد. با این‌همه، بازرگانان اروپایی در اواخر سدۀ ١٢ق / ١٨م هنوز در آن دیده می‌شوند. از آغاز قرن ٢٠ آسفی مجدداً اهمیت بندری و بازرگانی بسیار کسب کرد.

مآخذ

ابن خلدون، عبدالرحمن، العبر، بیروت، دارالکتاب، ١٩٥٩م، ٦ / ٦٢، ١٣٤، ١٩٤، ٢٠١؛
ابوالفداء، اسماعیل، تقویم‌البلدان، به کوشش رنو و دوسلان، پاریس، ١٨٤٠م، صص ١٣٠-١٣١؛
ادریسی، محمد بن محمد، نزهةالمشتاق، به کوشش راینهارت دزی، لیدن، ١٨٦٦م؛
اسلام آنسیکلوپدیسی؛
بریتانیکا؛
بغدادی، عبدالمؤمن ‌بن عبدالحق، مراصدالاطلاع، به کوشش علی‌محمد بجاوی، بیروت، داراحیاءالکتب‌العربیة، ١٩٥٤م، ١ / ٧٥؛
بکری، ابوعبید، المغرب فی ذکر بلاد افریقیة، به کوشش بارون دوسلان، الجزایر، ١٨٥٧م، صص ٨٦-٨٧؛
خوری، سلیم جبرائیل و شحاده، سلیم میخائیل، آثارالادهار، بیروت، ١٨٧٥م، ص ١٥٢؛
عنان، محمد عبدالله، عصرالمرابطین والموحدین، قاهره، لجنةالتألیف والترجمه والنشر، ١٩٦٤م، ٢ / ٤٩٩؛
مایر (ذیل Safi)؛
مقری، احمد بن محمد، نفح‌الطیب، به کوشش احسان عباس، بیروت، دارصادر، ١٩٦٨م، ٦ / ٤٨٥-٤٨٦؛
مقریزی، احمد بن علی، المواعظ والاعتبار، به کوشش گاستون ویت، قاهره، انستیتوی فرانسوی باستان‌شناسی مشرق زمین، ١٩١١م، ١ / ٢٢٢؛
هازارد، هاری، اطلس تاریخ اسلامی، ترجمۀ محمود عرفان، تهران، ابن‌سینا، ١٩٥١م، ص ٣؛
یاقوت حموی، ابوعبدالله، معجم‌البلدان، به کوشش فردیناند ووستنفلد، لایپزیک، ١٨٦٦-١٨٧٠م، ١ / ٢٥١.

عباس زریاب