دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٣٧ - ادماوه
ادماوه
نویسنده (ها) :
عنایت الله رضا
آخرین بروز رسانی :
دوشنبه ١٩ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اَدَماوه، منطقهای در افریقای استوایی كه بخشی از آن در نیجریه و بخشی دیگر در كامرون واقع شده است (IA, I/ ٣٤٧؛ «راهنما...١»، I/ ٢١٩).
ادماوه فلاتی است در بخش شمال شرقی خلیج گینه با گسلهای متقاطع در مركز افریقا و حوضۀ رودهای بنوئه در نیجریه، سَنَگا و لوگونه در شمال غرب كامرون (همانجا). مرزهای منطقۀ ادماوه هرگز به صورت دقیقی از دیدگاه جغرافیایی مشخص نشدهاند (EI٢). بعضی، محل ادماوه را میان خلیج بیافرا و دریاچۀ چاد نوشتهاند (WNGD؛ امین، ٤/ ١١٦). بخشی از این سرزمین در شمال رود بنوئه، بزرگترین شاخۀ رود نیجر، قرار گرفته است و این رود راه ارتباط میان نیجریه و كامرون است («راهنما»، همانجا؛ IA, I/ ٣٤٧-٣٤٨) در بعضی مآخذ ادماوه به عنوان سرزمین و شهری زیبا در كشور سودان ذكر شده است (خانجی، ١/ ١٧٧)؛ به همین سبب در شرح طول و عرض جغرافیایی و مساحت ادماوه اختلافنظرهایی مشهود است. در منجم العمران مشخصات جغرافیایی منطقۀ ادماوه ◦٥ تا ◦١٠ عرض شمالی و ◦١٢ تا ◦١٧ طول شرقی ذكر شده است (همانجا). در بعضی مآخذ عرض شمالی◦٦ تا ◦١١ (BSE٢;
EI٢؛ آمریكانا) و نیز ◦٦ تا ◦١٢ (IA, I/ ٣٤٧) و طول شرقی ◦١٢ تا ◦١٤ EI٢)، ◦١١) تا ◦١٧ ( آمریكانا)، ◦١١ تا ◦١٤ ( بستانی، ٨/ ١٩٨؛IA ، همانجا) و ◦١١ تا ◦١٥ (BSE٢) آمده است. همین نكته موجب شده است كه در ذكر مساحت منطقۀ ادماوه نیز اختلاف نظر پدید آید. بنا بر آمار ١٩٣١م، مساحت بخشی از ادماوه را كه تا ١٩٢٧م به نام ایالت یولا (یوله) نامیده میشده، و جزء نیجریۀ شمالی بوده است، ٧٧٨‘٢٨١ میل مربع نوشتهاند (EI٢) و در بعضی مآخذ ٨٠٥‘٧٢٩ كمـ٢ (بستانی، همانجا) و در بعضی دیگر ٢٠٠هزار كمـ٢ (IA، همانجا) ذكر شده كه در واقع اختلافی فاحش است. در برخی از منابع، یولا كه بخشی از ادماوه را شامل میشده، به حساب نیامده است و درنتیجه مرز ادماوه بدینگونه مشخص شده است: از شمال به ماروآ، از جنوب به نگائوندره، از شرق به ری بائوبا و از غرب به یولا (همانجا).
ارتفاع متوسط ادماوه از سطح دریا ٠٠٠‘١تا ٥٠٠‘١ متر است (BSE٣). در دائرةالمعارف مایر (I/ ٢٤٨) بلندترین نقطۀ كوهستانی آن ٤٠٠‘٢متر نوشته شده است، ولی در بعضی منابع دیگر (نك : «راهنما»، همانجا) بلندترین نقطه، قلۀ بامبوتوس ٧١٠‘٢متر آمده است. كوههای این منطقه از انواع گرانیت، گنیس و انواع سنگهای آذرین مخروطیشكل تشكیل یافتهاند. در اراضی شمالی آن جنگلهای همیشه سبز همراه با گیاهانی از نوع ساوانهای ساقه بلند صحرایی وجود دارند. جنوب آن نیز مرطوب و دارای جنگلهای همیشه سبز است. در ارتفاعات نیز ساوانهای كوهستانی میرویند (همانجا؛ BSE٣).
شمار جمعیت كنونی منطقۀ ادماوه مشخص نیست. طبق آمار ١٩٣١م شمار افراد قبایل ساكن ایالت ادماوۀ نیجریه بدین قرار بوده است: فولانی، ٩٣٦‘١٥٠؛ هوسا، ٥٦٠‘٢١؛ كَنوری، ٤٩٥‘١٠و دیگر قبایل، ١٣٨‘٤٦٧نفر كه با افزودن جمعیت گروههای كوچك بر ارقام یاد شده، جمع ساكنان این منطقه به ٧٥٥‘٠٢٤‘١ نفر میرسد. در همان تاریخ شمار افراد قبایل غیرمسلمان و بتپرست به قرار زیر بوده است: بَچَمه، ٧٠٣‘١٩؛ چَمْبه، ٢٢٤‘٥١؛ هونه، ٦٠٤‘٦؛ بَته، ٠٠٣‘٢٣، هیجی، ٢٨٤‘٦؛ كیلبه، ٧٩٩‘٢٢؛ لله، ٧٧٣‘٩؛ لونگودا، ٨٠٩‘١١؛ مامبیلا، ٣٨٤‘١٩؛ مومویه، ٢٧٢‘٧٩؛ وِره، ٨٦٦‘١٠؛ وُركون، ٤٧٢‘٢٣؛ و مَرغی ٢٢٣‘١٥١نفر بوده است. در ضمن گروههایی از افراد قبایل هوسا، كنوری، چمبه و مرغی بیرون از مرزهای ایالتی ادماوۀ نیجریه، ولی داخل سرزمین ادماوۀ قدیم سكنی دارند (.(EI٢شمار بتپرستان و افراد غیرمسلمان در ادماوه رو به كاستی نهاده است (همانجا؛ IA, I/ ٣٤٨).
نام ادماوه از نام مودیبو ادمه فرمانروای امیرنشین مسلمان فولانی مشهور به «جهاد» فولانی (حك ١٨٠٩- ١٨٤٨م) اخذ شده است (همانجا؛ هاگبن، ١٨٩؛ EI٢). مودیبو در زبان فولانی بهمعنای معلم است (همانجا)، زیرا مودیبو ادمه مدتی در بورنو به تحصیل پرداخته، و معلم شده بود (فیشر، ٣٧٠).
سرزمینی كه در شمال رود بنوئه و در اراضی نیجریه و كامرون واقع شده، درگذشته تابع دولت سوكوتو بوده كه در متون عربی به صورت سقطوا نوشته شده است («راهنما»، I/ ٢١٩؛ خانجی، ١/ ١٧٧). روایاتی وجود دارد مبنی بر اینكه قوم فولانی (فولبه) قرنها قبل از دوران جهاد به سرزمین ادماوه آمدهاند. اینان رمهدارانی بودند كه مذهب كهن و خویهای قبیلهای خویش را به كناری نهاده، در شهركها سكنى گزیدند و اسلام را پذیرا گشتند (دیویدسن، ٤٢٤). شمار آنها در ١٩٨٣م جمعاً ٠٠٠‘٨٩٠‘١٦ نفر بوده است كه حدود ١٠ میلیون نفرشان در نیجریه سكنى دارند. اینان عمدتاً به زبان فولفولدی سخن میگویند. چنین به نظر میرسد كه اجداد این گروه در هزارۀ نخست میلادی از صحرا به این نواحی نقل مكان كرده باشند. آنها در سدۀ ١٩م دولتهای فوتا - جالّون، فوتا - تورو، ماسینا، سوكوتو و ادماوه را تشكیل دادند. كار اصلی این گروه دامپروری، پارچه بافی، تهیۀ چرم و تولید رنگ برای صباغی چرم بوده است. فولبیهای كوچنده به پرورش دام و كشاورزی و فولبیهای یكجانشین تنها به كار كشاورزی اشتغال دارند. اینان پیرو دین اسلامند، ولی در بعضی از گروههای كوچنده پرستش روح نیاكان و پرستش طبیعت باقی است («راهنما»، II/ ٥٢٢-٥٢٣ ). در آغاز سدۀ ١٩م جنبش بزرگ انقلابی فولانی به رهبری عثمان دَنْ فودیو (عثمانو به فودویه = عثمان بن فودی) آغاز گردید. فودیو یا فودی در زبان فولانی به آموزگار مسلمان
والامقام گفته میشد (دیویدسن، ٤٢٧). عثمان و یارانش به امر اصلاح حكومت و پایان دادن به سوء استفادهها توجه فراوان داشتند. آنان خواستار حكومت بر پایۀ اصول و تعالیم اسلامی و تهذیب اخلاق بودند (همانجا) كه در نتیجۀ آن انقلاب دولتی پدید آمد و ابتدا فومبینا نامیده شد، ولی بعدها به سبب ارتباط با نام اَدَمه، ادماوه نام گرفت. ادمه به جهادی كه از سوی عثمان دن فودیو اعلام شده بود، پیوست («راهنما»، I/ ٢١٩). عثمان در ١٨٠٦م پرچمی با چند مجاهد به مودیبوادمه داد تا به زادگاه خود برود و جهاد را در آن سرزمین آغاز كند (EI٢؛ فیشر، ٣٧٠). وی موفق شد اتحاد دینی و قومی فولانیها را به انجام رساند. در نتیجۀ اقدامات او بت پرستان ساكن شمال ادماوه مسلمان شدند، ولی گروهی از قبایل دیگر آیین مسیح را پذیرفتند (IA I/ ٣٤٨) چندی بعد عثمان، ادمه را به لقب لامیدوفومبینا (فرمانروای جنوب) ملقب ساخت («راهنما»، همانجا). ادمه ناحیۀ ادماوه را در جهاد با سیاهان غیر مسلمان سودان فتح كرد. این جهاد به روایتی در ١٨٠٦م، و به روایتی دیگر در ١٨٠٩م روی داد و در نتیجۀ آن قبایل محلی حاكمیت ادمه را گردن نهادند (همانجا؛ IA، همانجا). جهاد مزبور حدود ٤٠ سال ادامه یافت. مودیبوادمه به تسخیر سرزمینهای بت پرستان و برده گرفتن از آنان پرداخت و در این جهاد سواران فولانی پیروزی یافتند.
در ١٨٣٨م مودیبوادمه پایگاه خود را از گورین به ریبادو در نزدیكی آن منتقل كرد و در ١٨٤١م شهر یولا را - كه به معنای سرزمینِ برآمده در منطقهای باتلاقی است ــ مركز قرار داد (همانجا؛ EI٢). لشكركشیهای مودیبو عمدتاً در شرق و شمال و به عبارت دیگر در منطقۀ نفوذ فولانیها بود (فیشر، همانجا). وی شهرهای جدیدی مانند گاروآ و نیگائوندره را بنا نهاد (IA، همانجا) و سرانجام در ١٨٤٨م در یولا درگذشت (همانجا؛ EI٢). محدودۀ فرمانروایی او تا شرق نیجریه و شمال غرب كامرون گسترش یافت و همۀ این مناطق ادماوه نامیده شد (IA، همانجا). پس از مرگ مودیبوادمه ٤ فرزندش جانشین او شدند، ولی نفاق و آشفتگی سبب ضعف دولتی شد كه ادمه پدید آورده بود. پس از درگذشت مودیبوادمه به سبب همین آشفتگیها، یولا باجگزار سوكوتو شد (فیشر، همانجا). قدرت و نفوذ فرمانروا كه به زبان محلی لامیدو نامیده میشد، به سبب افزایش نیروی تیول داران فولبه رو به ضعف نهاد، ولی در عهد چهارمین فرمانروا كه زبیر (زبیرو) نام داشت (حك ١٨٩٠-١٩٠١م) بار دیگر نیرو و نفوذ دولت فزونی گرفت («راهنما»، همانجا؛ هاگبن، ١٨٩).
منطقۀ ادماوه در ١٨٦١م از سوی انگلیسها، و در ١٨٩٤م از سوی آلمانها اشغال شد. متعاقب آن هیأتهای مذهبی كوشیدند تا مسیحیت را به زور در ادماوه گسترش دهند. در این میان جنبش قادیانی به رهبری میرزا غلام احمد كه در میان مسلمانان بهعنوان جنبش جدایی طلبانه شناخته شده بود، طرفدارانی پیدا كرد (IA، همانجا). در ١٩٠١م ادماوه بین نیجریه كه تحت الحمایۀ انگلیس بود و كامرون كه تحت الحمایۀ آلمان بود، تقسیم گردید و بوبو احمدو (امه دو) فرزند چهارم ادمه امیر شهر یولا شد (همانجا). زبیر در برابر نفوذ انگلیسها و آلمانها كه به ادماوه حمله كرده بودند و در سالهای ١٩٠١-١٩٠٣م اراضی آن را به تصرف آورده بودند، مقاومت كرد. در اوایل ١٩٠٣م زبیر كشته شد و متعاقب آن مناطقی از سرزمین ادماوه به تصرف فرانسویان درآمد.
در سالهای ١٩٠٧-١٩١١م اراضی ادماوه میان دولتهای انگلیس، آلمان و فرانسه تقسیم شد («راهنما»،همانجا). ایالت یولا در سالهای ١٩١٤-١٩١٦م به میدان نبرد میان ارتشهای انگلیس و آلمان بدل گشت و متعاقب شكست آلمانها در جنگ جهانی اول به صورت مستملكۀ بریتانیا و یكی از ایالات نیجریه درآمد (همانجا؛ IA, I/ ٣٤٨) سال ١٩١٩م بخش مستملكۀ انگلیس در نیجریه و بخش مستملكۀ فرانسه در افریقای استوایی واقع شده بود (امین، ٤/ ١١٦). در ١٩٢٢م جامعۀ ملل ادارۀ ادماوه را به دولتهای بریتانیا و فرانسه واگذاشت (IA، همانجا). كامرون بریتانیا نیز از ١٩٢٢م كامرون فرانسه نام گرفت («راهنما»، I/ ٢١٩). در ١٩٢٦م دو ایالت یولا و موری به یكدیگر پیوستند و استان بزرگ نیجریه را تشكیل دادند (IA، همانجا). بعدها این مناطق استقلال یافتند و دو كشور نیجریه و كامرون پدید آمد (امین، همانجا).
از زمان تسلط مودیبوادمه بر سرزمین ادماوه، فرمانروایان آن به ترتیب از این قرارند: مودیبوادمه، ١٨٠٩- ١٨٤٨م؛ لووال، ١٨٤٨-١٨٧٢م؛ سَندا، ١٨٧٢-١٨٩٠م؛ زبیرو، ١٨٩٠-١٩٠١م؛ بوبواحمدو، ١٩٠١- ١٩٠٩م؛ ایا، ١٩٠٩-١٩١٠م؛محمدواَبّا، ١٩١٠-١٩٢٤م؛ محمدو بلّولووال، ١٩٢٤- ١٩٢٨م؛ مصطفی، ١٩٢٨-١٩٤٦م؛ احمدو، ١٩٤٧م (هاگبن، ١٩٠-١٨٩ ؛ بستانی، ٨/ ١٩٧).
در آغاز تأسیس دولت ادماوه جریان شكل گرفتن مناسبات اقطاعی در سرزمین مزبور مراحل نخستین را میگذرانید. منابع اصلی درآمد حكام و تیول داران فولبه عبارت بود از تولید مواد غذایی، بهرۀ مالكانه از كشاورزان و دامپروران، غنایم جنگی و بهرهكشی از كار بردگان. قشر بندی اجتماعی سرزمین ادماوه به مقیاسی وسیع با تبدلات قومی همراه بود. اواسط سدۀ ١٩م گروههای كثیری از ساكنان این منطقه غیر آزاد بودند («راهنما»، همانجا). ادماوه منبع ذخیرۀ برده بود. اسیران نواحی دور دست در سیرالئون از برده داری فولانیها در ادماوه یاد كردهاند. باج و خراجی كه به سوكوتو داده میشد، عمدتاً شامل برده بود و اغلب نمایندگان سوكوتو برای گرد آوردن بردگان به ادماوه میآمدند.
گاه تقاضای خرید برده از داخل و خارج چندان فزونی میگرفت كه فولانیها نیز اسیر و برده میشدند (فیشر، ٣٧١).
محصولات عمدۀ ادماوه در شمال رود بنوئه عبارت است از ذرت، ارزن، برنج، بادام زمینی، بامیه و فلفل. كشاورزی منبع درآمد سیاهان است. گروهی نیز از راه گردآوری گیاهان مفید خودرو امرار معاش میكنند. در جنوب رود بنوئه جمعیت چندان زیاد نیست. رود بنوئه یكی از خطوط عمدۀ مواصلاتی است و بجز آن راههای شوسه و مال رو نیز میان شمال و جنوب این ناحیه وجود دارد. از این راهها كه در گذشته برای حمل عاج و بردگان مورد استفاده قرار میگرفت، امروزه برای حمل و نقل مواد صادراتی گوناگون مانند پنبه و سقز و غیره بهره برداری میشود. واردات این منطقه مصنوعات است (IA ، همانجا).
اسلام دین فولانیها و بزرگترین دین مردم این سرزمین است (همانجا؛ EI٢). انقلاب ملهم از دین اسلام در ادماوه توانست شیوۀ فرمانروایی غیر مردمی و ایستا را در سرزمین مذكور از میان بردارد (دیویدسن، ٤٢٨). با این وصف، چنانكه اشاره شد، هنوز در بعضی گروههای كوچنده پرستش ارواح نیاكان و نیز پرستش طبیعت باقی است («راهنما»، II/ ٥٢٣). مبلغان مسیحی نیز در این سرزمین فعالیت دارند كه عمدهترین آنها گروههای تبلیغی فرقۀ كلیسای برادران (آمریكایی)، در سرزمین قبایل بوره ـ مَرغی در شمال رود بنوئه، فرقۀ سودان متحد (دانماركی) در میان قبایل رودبارنشین بچمه در مغرب یولا هستند، ولی بهرغم فعالیت مبلغان مسیحی، اسلام از مسیحیت نیرومندتر و شمار مسلمانان بیشتر است (IA, I/ ٣٤٨;
EI٢).
زبان و لهجههای شرقی ادماوه از خانوادۀ زبانهای نیجری ـ كنگویی است كه در زئیر، سودان، جمهوری افریقای مركزی، چاد، كامرون و نیجریه رایج است. شمار كسانی كه به این زبان و لهجههای آن گفت و گو میكنند، در ١٩٨١م بیش از ٤ میلیون نفر بوده است. زبان و لهجههای شرقی ادماوه نخستین بار در ١٩٥٥م توسط گرینبِرگ از لحاظ اصول تكوین طبقهبندی شدند كه حدود ١٥٠ لهجه را در بر میگیرد و به صورت دو گروه درآمدهاند: گروه اول شمال كامرون و آن بخش از سرزمینهایی را دربر میگیرد كه به نیجریه، چاد و جمهوری افریقای مركزی ملحق شدهاند. گروه دوم زبان و لهجههای شرقی است كه عمدتاً در جمهوری افریقای مركزی، زئیر و جنوب سودان رایج است («راهنما»، I/ ٢١٩). زبان ادماوه به ١٤ گروه فرعی منقسم شده است (دربارۀ این ١٤ گروه، نك : همانجا). بعضی از زبانها و لهجههای فرعی فاقد خط و كتابت هستند، ولی در بعضی از آنها نوشتههای دینی و نیز ترجمههایی بر اصول الفبایی ارائه شده از سوی مبلغان مذهبی مسیحی وجود دارد (همانجا).
مآخذ
امین، حسن، الموسوعة الاسلامیة، بیروت، ١٣٩٩ق/ ١٩٧٩م؛
بستانی؛
خانجی، محمد امین، منجم العمران فی المستدرك علی معجم البلدان، قاهره، ١٣٢٥ق/ ١٩٠٧م؛
دیویدسن، بزیل، افریقا، تاریخ یك قاره، ترجمۀ هرمز ریاحی و فرشته مولوی، تهران، ١٣٥٨ش؛
نیز:
Afrika, entsiklopedicheskiĭ spravochnik, Moscow, ١٩٨٦-١٩٨٧;
Americana;
BSE٢;
BSE٣;
EI٢;
Fisher, H., «The Western and Central Sudan and East Africa», The Cambridge History of Islam, Cambridge, ١٩٨٤, vol. II;
Hogben, S. J., The Muhammadan Emirates of Nigeria, London, ١٩٣٠;
IA;
Meyer;
WNGD.
عنایتالله رضا