بَنْزَرْت، یا بزرته، ولایت، بندر و دریاچه‌ای در تونس. ولایت بنزرت با ٦٨٥ ‘٣كمـ ٢ وسعت در شمال تونس و در كرانۀ جنوبی دریای مدیترانه واقع است. جمعیت این ولایت در ١٣٨٣ش / ٢٠٠٤م حدود ٤٠٠‘٥٣٦ تن برآورد شده است و شامل ١١شهر به نامهای بنزرت، غارالملح، منزل عبدالرحمان، منزل بورقیبه، منزل جمیل، ماطِر، ماتلین، رفراف، رأس‌الجبل، سجنان و تینجه است. مركز ولایت بنزرت، شهر بندری بنزرت است كه بزرگ‌ترین و مهم‌ترین بندر تونس به شمار می‌رود. این شهر در °٣٧ و ´١٧ عرض شمالی و °٩ و ´٥٢ طول شرقی و در ٦٥ كیلومتری شمال شهر تونس واقع است («فرهنگ ...»؛ «بزرته»، تونس؛ «بزرته»، «دائرةالمعارف ...»؛ بریتانیكا، II / ٥٣). وجود پناهگاههای ساحلی مناسب و وسعت زمینهای پس كرانۀ آن، این شهر را به یك پایگاه نظامی مهم در شمال افریقا بدل ساخته است ( كلیر...، IV / ٢٣٠).
اساس اقتصاد بنزرت بر پایۀ كشت حبوبات، زیتون و صنایع جانبی آن و ماهی‌گیری استوار است. استخراج سنگ آهن و فسفات و صدور آن، از دیگر منابع اقتصادی این شهر است. صنعت تصفیۀ نفت كه از ١٣٤٣ش / ١٩٦٤م با احداث پالایشگاهی آغاز به كار كرده است، مهم‌ترین صنعت این شهر بندری به شمار می رود («بزرته»، انکـارتا؛ بریتانیكا، همانجا). جمعیت شهر بنزرت در ١٣٨٣ش / ٢٠٠٤م حدود ٧٠٠‘١١٢ تن برآورد شده است («فرهنگ»).
پیشینۀ تاریخی: بنیاد نخستین این شهر توسط فینیقیها نهاده شد؛ سپس به تصرف رومیان درآمد و هیپوزاریتوس یا هیپو دیاریتوس خوانده شد («بزرته»، انکـارتا؛ كلیر، همانجا؛ «شهرها...»، I / ٧٤١). در ٣٠٧ق م، آگاتُكلس استحكاماتی برای آن بنا كرد (چمبرز، II / ٣٤٤). این شهر تا میانه‌های سدۀ ٧م همچنان در دست رومیان باقی بود، تا اینکـه در ٤١ق / ٦٦١م، معاویه بن حدیج آن را گشود (ابوعبید، ٢ / ٧٢١؛ ابن‌ابی‌دینار، ٢٨)؛ اما چیرگی اعراب بر آن قطعی نبود، زیرا به گزارش ابن‌اثیر در ٧٤ق / ٦٩٣م این شهر در دست رومیان بود و در آن سال، حسان بن نعمان آنان را از آنجا بیرون راند (٤ / ٣٦٩-٣٧٠).
جغرافی‌نویسان سده های ٤و٥ق، بنزرت را شهری آباد، با خانه‌هایی از سنگ و بازارها، حمامها و رباطهای متعدد و باغهای پرمیوه وصف كرده‌اند كه حصاری از سنگ بر گرد آن بر پا بوده، و به سبب وجود انواع ماهی در دریاچۀ آن، این كالا از همه جا ارزان‌تر بوده است (مقدسی، ٢٢٦؛ ابن‌حوقل، ٧٤؛ ابوعبید، همانجا).

در سدۀ ٥ق / ١١م، با هجوم بادیه‌نشینان بنی‌هلال و فرار معزبن بادیس (حك‌ ٤٠٦-٤٥٣ق / ١٠١٥-١٠٦١م) حاكم بنی‌زیری از قیروان، بنزرت استقلال یافت، اما بر اثر تفرقه میان اهالی طولی نکـشید كه شهر به دست ابورجا ورد لخمی از سرگردگان عرب افتاد. بنزرت به هنگام امارت او رو به آبادانی گذاشت. جانشینان وی تا استیلای موحدون در میانه‌های سده ٦ق بر مغرب اوسط، بر بنزرت حكومت كردند (نک‌ : ژولین، ٧٤؛ ابن‌خلدون، ٢ / ٣٤٥-٣٤٦). در اوایل سدۀ ٧ق / ١٣م، بنزرت به تصرف بنی‌غانیه، شاخه‌ای از مرابطون درآمد (همو، ٣ / ٥١٧- ٥١٨) و رو به افول نهاد (نک‌ : لئون افریقی، ٢ / ٦٨).
در ٩٤٠ق / ١٥٣٤م، خیرالدین بارباروس (ه‌ م)، حاكم عثمانی الجزایر، بنزرت را تصرف، و ضمیمۀ امپراتوری عثمانی كرد؛ اما دیری نپایید كه شهر به تصرف اسپانیاییها درآمد. در ٩٦٥ق / ١٥٥٧م، پیاله پاشا ــ دریاسالار عثمانی ــ این شهر را از اسپانیاییها پس گرفت. در ١١٩٩ / ١٧٨٥م، بنزرت توسط نیروهای ونیزی كه درصدد سركوب دزدان دریایی مستقر در این شهر بودند، گلوله‌باران، و به كلی ویران شد («دائرةالمعارف ...»، V / ٤٦٧؛ ٢EI).
در ١٢٩٨ق / ١٨٨١م فرانسویها این شهر را اشغال كردند و به توسعۀ تأسیسات بندرگاهی آن پرداختند و این بندر به بزرگ‌ترین و مهم‌ترین پایگاه دریایی فرانسه در شمال افریقا بدل شد (III / ٣٥١ ,GSE³؛ «بزرته»، «دائرةالمعارف»). در ١٨٩٠م فرانسویها آبراهی به درازای ٥٠٠‘١ متر و پهنای ٢٦١ متر و ژرفای ١٠متر از دریای مدیترانه تا دریاچه بنزرت كشیدند كه در نتیجه آن نقشه شهر بنزرت تغییر یافت ( كلیر، بریتانیكا، همانجاها؛ ٢EI).
در جنگ جهانی دوم (آبان ١٣٢١ / نوامبر ١٩٤٢) بندر بنزرت به تصرف نیروهای آلمانی درآمد و محل ذخیره و تأمین نیرو و تجهیزات آنها شد. در ١٣٢٢ش / ١٩٤٣م نیروهای مراكشی و ایالات متحده، آلمانها را از بنزرت بیرون راندند. در طول این نبردها بنزرت تقریباً به طور كامل ویران شد، اما پس از پایان جنگ، پایگاه دریایی بنزرت توسط فرانسویها بازسازی شد. فرانسویها پس از استقلال تونس در ١٣٣٥ش / ١٩٥٦م از تخلیه بندر بنزرت خودداری نمودند و به درخواست دولت تونس نیز در ١٩٦١م اعتنایی نکـردند. در همین سال جنگی میان نیروهای تونس و فرانسه بر سر حاكمیت این بندر درگرفت. سرانجام در ١٣٤٢ش / ١٩٦٣م، نیروهای فرانسه بنزرت را به طور كامل تخلیه كردند («بزرته»، انکـارتا؛ «بزرته»، «دائرةالمعارف»؛ كلیر، IV / ٢٣٠).

مآخذ

ابن ابی دینار، محمد، المؤنس، به كوشش محمد شمام، تونس، ١٣٨٧ق / ١٩٦٧م؛
ابن اثیر، الكامل؛
ابن حوقل، محمد، صورة الارض، به كوشش كرامرس، لیدن، ١٩٣٨م؛
ابن خلدون، العبر؛
ابوعبید بكری، عبدالله، المسالك و الممالك، به كوشش وان لون و ا. فره، تونس، ١٩٩٢م؛
لئون افریقی، حسن بن محمد وزان، وصف افریقیا، ترجمۀ محمد حجی و محمد اخضر، بیروت، ١٩٨٣م؛
مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، به كوشش دخویه، لیدن، ١٩٠٦م؛
نیز:

«Bizerte», Encarta, ٢٠٠٣;
«Bizerte», Encyclopaedia of the Orient, www. - cias. com / e. o / bizerte. htm;
«Bizerte», Tunisia, www. lonelyplanet. com / destinations / africa / tunisia / obt. htm;
Britannica, micropaedia, ١٩٧٨;
Chambers's Encyclopaedia, London, ١٩٦٨;
Cities of the World, Michigan, ١٩٨٥;
Collier's Encyclopedia, New York, ١٩٨٦;
EI٢;
GSE٣;
Julien, Ch. A., Histoire de l'Afrique du nord, Paris, ١٩٦٤;
T urkiye diyanet vakf o Islam ansyclopedisi, Istanbul, ١٩٩١;
The World Gazetteer, www. world-gazetteer. com / d / d / _tn_bz. htm.

فریبا پات