اُرْیوله‌، شهری‌ در استان‌ آلیكانته‌، در جنوب‌ شرقی‌ اسپانیا كه‌ امروزه‌ اُریئولا نامیده‌ می‌شود. اریوله‌ از شهرهای‌ كهن‌ اندلس‌ است‌ كه‌ به‌ گفتۀ جغرافی‌نویسان‌ قدیم‌، در نزدیكی‌ مُرسیه‌ در ناحیۀ تُدمیر قرار داشته‌ است‌ (ادریسی‌، ٢/ ٥٣٨؛ یاقوت‌، ١/ ٤٠٣). كلمۀ اریوله‌ در زبان‌ لاتینی‌ به‌ معنای‌ زرین‌ است‌ (ابن‌ دلایی‌، ١٠؛ حمیری‌، ٦٧). شهر كنونی‌ در ٤٨ كیلومتری‌ جنوب‌ غربی‌ آلیكانته‌ (مركز استان‌) و ٢٠ كیلومتری‌ شمال‌ شرقی‌ مرسیه‌ واقع‌ شده‌ است‌ و با ساحل‌ دریای‌ مدیترانه‌ حدود ٢٤ كم فاصله‌ دارد و راه‌ آهن‌ مرسیه‌الچه‌ از نزدیكی‌ آن‌ می‌گذرد. شهر در دو طرف‌ رودخانۀ سِگورا امتداد یافته‌، و در ناحیه‌ای‌ بسیار حاصل‌خیز قرار گرفته‌ است‌. در ١٩٨١م‌ جمعیت‌ آن‌ ٥٨١‘٤٩ تن‌ گزارش‌ شده‌ است‌ (بریتانیكا؛ آمریكانا؛ «اطلس‌...»، ٥١).
برخی‌ منابع‌، قدمت‌ شهر را به‌ قرنها پیش‌ از میلاد مسیح‌ رسانده‌، و گفته‌اند كه‌ بعدها پایگاه‌ و مركز فرمانروایی‌ رومیان‌ بوده‌ است‌ (ابن‌ دلایی‌، حمیری‌، همانجاها؛ .(WNGDدر جریان‌ لشكركشی‌ مسلمانان‌ به‌ اندلس‌ و تصرف‌ ناحیۀ تدمیر، اریوله‌ نیز كه‌ در آن‌ زمان‌ كرسی‌ تدمیر بود، به‌ تصرف‌ نیروهای‌ اسلام‌ درآمد. نخست‌ گروهی‌ از اهالی‌ تدمیر توسط عبدالعزیز بن‌ موسی‌ بن‌ نصیر قتل‌ عام‌ شدند، بقیه‌ به‌ شهر اریوله‌ پناه‌ بردند، تا آنكه‌ به‌ آنان‌ امان‌ داده‌ شد و با پذیرفتن‌ شرط پرداخت‌ مالیات‌ و جزیه‌، میان‌ دو طرف‌ صلح‌ برقرار شد ( اخبار...، ٢٢؛ ابن‌ دلایی‌، ٤؛ حمیری‌، همانجا).
پس‌ از حكومت‌ عامریان‌ و با كشته‌ شدن‌ عبدالرحمان‌ بن‌ منصور در ٣٩٩ق‌، گروهی‌ از جوانان‌ صقلبیِ قرطبه‌ از آنجا گریخته‌، به‌ شرق‌ اندلس‌ روی‌ آوردند (عنان‌، دول‌...، ١٥٦). یكی‌ از آنان‌ خیران‌ عامری‌ بود كه‌ توانست‌ در ٤٠٣ق‌ برخی‌ نواحی‌ ازجمله‌ المریه‌، مرسیه‌ و اریوله‌ را به‌ تصرف‌ درآورد و ساكنان‌ بربر را از آنجا و دیگر شهرهای‌ تدمیر بیرون‌ كند (همان‌، ١٥٧؛ ابن‌دلایی‌، ١٦؛ ابن‌ خطیب‌، ١٩٣). در آن‌ هنگام‌ زهیر عامری‌ به‌ نیابت‌ از خیران‌ بر اریوله‌ و مرسیه‌ فرمان‌ می‌راند و خود خیران‌ در المریه‌ به‌ سر می‌برد تا در ٤١٩ق‌/ ١٠٢٨م‌ درگذشت‌. با كشته‌شدن‌ زهیر در جنگ‌ با بادیس‌، فرمانروای‌ غرناطه‌ در ٤٢٩ق‌، عبدالعزیز بن‌ منصور بر المریه‌، مرسیه‌ و اریوله‌ مسلط شد (عنان‌، همان‌، ١٧٢، ١٩٣). در سومین‌ حملۀ یوسف‌ بن‌ تاشفین‌ به‌ اندلس‌ در ٤٨٣ق‌/ ١٠٩٠م‌ سپاهیان‌ مرابطون‌ شهرهای‌ مرسیه‌ و اریوله‌ را در فاصلۀ سالهای‌ ٤٨٤ و ٤٨٨ق‌ تصرف‌ كردند (همان‌، ٢٧٩). پس‌ از آن اریوله‌ از جمله‌ شهرهایی‌ بود كه‌ در ٥١٩ق‌/ ١١٢٥م‌ به‌ تصرف‌ آلفونسو درآمد (همو، عصر...، ١/ ١٠٨)، ولی‌ در ٥٤٠ق‌ حكمران‌ آنجا شهر را به‌ عبدالرحمان‌ بن‌ طاهر مرابطی‌ تسلیم‌ كرد (همان‌، ١/ ٣٥٩). در اوایل‌ نیمۀ دوم‌ سدۀ ٦ق‌/ ١٢م‌، اریوله‌ محل‌ عبور سپاهیان‌ موحدون‌ بود (همان‌، ٢/ ٨٣، ١٧٢). مدتی‌ كوتاه‌ در نیمۀ همان‌ سده‌ اریوله‌ پایتخت‌ دولت‌ مستقل‌ كوچكی‌ شد كه‌ قاضی‌ احمد بن‌ عبدالرحمان بن‌ علی بن‌ عاصم‌ در آن‌ حكومت می‌كرد (EI١) سرانجام‌ مسیحیان‌ به رهبری‌ خایمۀ اول‌، شاه‌ آراگون‌، در لشكركشی‌ خود به‌ مرسیه‌، بر اریوله‌ نیز مسلط شدند و بدین‌سان‌ به‌ فرمانروایی‌ ٥٥٢ سالۀ مسلمانان‌ در آنجا پایان‌ داده‌ شد ( آمریكانا).
اریوله‌ از مراكز اسقفی‌ به‌ شمار می‌آمده‌ (شكیب‌ ارسلان‌، ٢/ ٢١٧) و تاكنون‌ نیز این‌ موقعیت‌ را حفظ كرده‌ است‌. در این‌ شهر یك‌ كلیسای‌ بزرگ‌به‌ سبك‌ معماری‌ گوتیك‌ وجود دارد كه‌ از سدۀ ١٤م‌ برجای‌ مانده‌ است‌. شهر قبلاً دارای‌ دانشگاهی‌ نیز بوده‌ كه در ١٨٣٥م‌ بسته‌ شده‌ است‌ ( آمریكانا؛ قس‌: WNGD). محصولاتی كه‌ از نواحی‌ پیرامون‌ اریوله‌ به‌ دست‌ می‌آید، اینهاست‌: غلات‌، میوه‌ و روغن‌. در این‌ شهر همچنین‌ كارخانه‌های‌ تولیدكنندۀ ابریشم، كتان‌ و پشم‌ و نیز مراكز رنگرزی‌، تولید روغن‌ زیتون‌ و تهیۀ آرد دایر است‌ ( آمریكانا).

مآخذ

ابن‌ خطیب‌،محمد، اعمال‌الاعلام‌، به‌ كوشش‌ لوی‌پرووانسال‌، بیروت‌، ١٩٥٦م‌؛
ابن‌ دلایی‌، احمد، ترصیع‌ الاخبار و تنویع‌ الآثار، به‌ كوشش‌ عبدالعزیز اهوانی‌، مادرید، ١٩٦٥م‌؛
اخبار مجموعة، به‌ كوشش‌ ابراهیم‌ ابیاری‌، قاهره‌، ١٤٠١ق‌/ ١٩٨١م‌؛
ادریسی‌، محمد، نزهة المشتاق‌، قاهره‌، ١٩٧٢م‌؛
حمیری‌، محمد، الروض‌ المعطار، به‌ كوشش‌ احسان‌ عباس‌، بیروت‌، ١٩٨٤م‌؛
شكیب‌ ارسلان‌، امیر، الحلل‌ السندسیة، بیروت‌، ١٣٥٥ق‌؛
عنان‌، محمد عبدالله‌، دول‌ الطوائف‌، قاهره‌، ١٣٨٠ق‌/ ١٩٦٠م‌؛
همو، عصر المرابطین‌ و الموحدین‌، قاهره‌، ١٣٨٣ق‌/ ١٩٦٤م‌؛
یاقوت‌، بلدان‌؛
نیز:

Americana;
Britannica, ١٩٨٦;
EI١;
Great World Atlas, the Reader's Digest;
WNGD.
مژگان‌ نظامی