آخال تِكّه، یا اَخَل تِكّه، نامی كه در سالهای ١٢٩٩-١٣٠٧ق / ١٨٨٢-١٨٩٠م بر شهرستانی از استان ماوراءِ خزر اطلاق می‌شد كه اكنون قسمتی از آن معروف به عشق‌آباد، مركز تركمنستان شوروی است. آخال اسم محل و تِكه یا تِكّه نام قبیلۀ تركمان ساكن در این سرزمین است. این شهرستان از بخشهای اَتِك (مركز آن: كاخْكه) و دُرون یا دَرون (مركز آن: بَهاردِن) متشكل بود و از ١٣٠٧ق / ١٨٩٠م نام عشق‌آباد جایگزین آن شد.
زمینهای حاصلخیز این ناحیه در دامنه‌های شمالی كُپِت داغ (كوه كُپِت) و كورِن‌داغ (كوه كورِن) قرار دارد كه ایستگاههای راه‌آهن قزل‌آرْوات‌ (قزل رباط) و جیورس در دو طرف آن واقع شده است. ریگستان قراقوم (سیاه ریگ) در شرق، تَجِند یا تَجَن در غرب و رود اَتَك (اَترَك) در جنوب آخال قرار دارد. آخال نامی نسبتاً جدید است و در منابع جغرافیایی قرون وسطى از آن ذكری به میان نیامده، اما در سدۀ ١٠م از قبیلۀ تركمان «تكه» یاد شده كه در بین جبال بَلخان و درون سكنى داشته‌اند. در دورۀ باستان این نواحی جزو قلمرو پارتها بوده و منابع جغرافیایی قدیم اسلامی، شهر نَسا و قلعۀ مرزی شهرستان در ٣ فرسنگی شمال نسا و فَراوه (یا اَفراوه) نزدیك قزل‌آروات كنونی را كه در همین نواحی واقع است، جزءِ خراسان آورده و از آبادی و حاصلخیزی آن و از مهارت اهالی در آبیاری یاد كرده‌اند. این سرزمین تا دورۀ تسلط اوزبكها در سده‌های ١٠-١١ق / ١٦-١٧م زیر فرمان امرای خوارزم، و به تاغ بویو (جانب كوه) معروف بود تا از صوبویو (جانب آب، یعنی خوارزم اصلی) مشخص شود. در این دوره ظاهراً نسا هنوز وجود داشته، ولی بعدها به سبب كوتاهی در آبیاری منطقه به حال ویرانی درآمده است. در ١٢٩٨ق / ١٨٨١م روسها بر آخال مسلط شدند و در ١٢٩٩ق / ١٨٨٢م این ناحیه به نام آخال تكه، به صورت شهرستانی جداگانه، خوانده شد و تا ١٣٠٧ق / ١٨٩٠م به همین نام موسوم بود كه بعداً نام عشق‌آباد جای آن را گرفت.
در آغاز تسلط روسها شهر آباد و معروفی در این سرزمین وجود نداشت و عشق‌آباد و قزل‌آروات پس از تسلط روسها آباد و معروف شدند. اقلیم و محیط آخال برای پرورش اسب مساعد است و اسبهای سواری آخال مشهوردند. نواحی آخال زلزله‌خیز است و در سالهای ١٣١٠، ١٣١٣، ١٣٤٨، ١٣٦٧ق / ١٨٩٣، ١٨٩٥، ١٩٢٩، ١٩٤٨م زلزله‌هایی در آن رخ داده است.

مآخذ

آریانا، اردو دائره معارف اسلامیه؛
بارتولد، و، آبیاری در تركستان، ترجمۀ كریم كشاورز، دانشگاه تهران، ١٣٥٠ش، ص ٤٧؛
دائرة‌المعارف اسلام (انگلیسی)؛
دایرة‌المعارف بزرگ شوروی؛
سایكس، پرسی، تاریخ ایران، ترجمۀ محمدتقی فخر داعی گیلانی، تهران، علمی، ١٣٤٣ش، ١ / ٤١١؛
موزر، هنری، سفرنامۀ تركستان و ایران، به كوشش محمد گلبن، تهران، سحر، ١٣٥٦ش، صص ١٩٤-٢١٩؛
وامبری، آرمینیوس، سیاحت درویشی دروغین، ترجمۀ فتحعلی خواجه نوریان، تهران، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، ١٣٣٧ش، ص ٣٨٧؛
هدایت، رضاقلی‌خان، سفارت‌نامۀ خوارزم، به كوشش علی حصوری، تهران، طهوری، ١٣٥٦ش، صص ٥٤، ٥٧، ٦٤، ٧١، ٧٤، ١٤١.

محمدآصف فكرت