این بخش‌ در جنوب‌ و جنوب شرقی‌ شهرستان‌ آبادان‌ واقع‌ است‌ و از شمال‌ به‌ بخش‌ مركزی‌ آبادان‌، از غرب و جنوب‌ به‌ اروندرود و از شرق به بهمنشیر و اراضی‌ مسطح‌ و باتلاقی‌ محدود می‌شود (فرهنگ‌ آبادیها...، ج‌ ١٦، نقشۀ شم‌ ٢، شهرستان‌ آبادان‌). اروندكنار بخش‌ مهم‌ شهرستان‌ آبادان‌ است‌ (جغرافیا...، ١/ ٦٦٩). این ناحیه‌ رو به‌ روی‌ شهر فاو عراق‌ و در رأس‌ خلیج‌ فارس‌ و دلتای اروندرود و بهمنشیر قرار گرفته‌ است‌ و اروندرود از جنوب آن‌ می‌گذرد (رازی‌، ٦/ ١٦٧، ١٧١؛ سلطانی‌، ١/ ١١٢).
به‌ سبب‌ پایین‌ بودن‌ سطح‌ زمینهای‌ این‌ منطقه‌، هنگام‌ مد دریا آب‌ اروندرود و كارون‌ بالا می‌آید و كشاورزان‌ آبادیهای‌ مجاور به‌ وسیلۀ نهرهایی‌ كه‌ با فاصلۀ ٢ تا ٣ كیلومتر حفر كرده‌اند، مزارع‌ و نخلستانهای‌ اطراف‌ رودخانه‌ها را آبیاری‌ می‌كنند. این‌ نهرها كه‌ از گذشته‌ به‌ شكل شبكه‌ای‌ موازی‌ و منشعب‌ از اروندرود آماده‌ شده‌اند، مایۀ آبادانی‌ و زراعت‌ بوده‌، و رفته‌رفته‌ موجبات‌ تجمع‌ و اسكان‌ كشاورزان‌ منطقه‌ را فراهم‌ كرده‌اند، چنانكه‌ آبادیهایی‌ به‌ نام‌ هریك از این‌ نهرها پدید آمده‌ است‌، مانند نهر علیشیر، حاجی‌ علی‌، بچاچره‌، ابوچمبه‌، ابوالفلوس‌، عوفی‌، بلامه‌، قصر و جز آنها (امام‌ شوشتری‌، ٢٥٩، ٢٦١؛ میریان‌، ٢٨٢).
بهمنشیر و اروندرود كه‌ به‌ خلیج‌ فارس‌ می‌ریزند، تنها رودهای‌ این بخش‌ هستند. سواحل‌ اروندرود در بخش‌ اروندكنار عمدتاً باتلاقی است‌. پوشش‌ گیاهی‌ اروندكنار را درخت كُنار و نی‌ مخصوصی‌ به‌ نام‌ «چولان‌» تشكیل‌ می‌دهد. انواع‌ ماهی‌ مهم‌ترین‌ جانوران‌ آبزی‌ منطقه‌ است‌، مانند شانك‌، حلواسیاه‌، كارون‌، سرخو، سوبور، شیرماهی‌، سنگسر و زبیدی‌ (فرهنگ‌ جغرافیایی‌ آبادیها...، ١٥-١٦).
بخش‌ اروندكنار كه‌ به‌ نام‌ قُصبۀ معمّره‌ معروف‌ بود، رفته‌رفته‌ به‌ سبب داشتن‌ نخلستانها و باغهای‌ طبیعی‌ مورد توجه‌ قرار گرفت‌ و طوایف‌ مختلف از مناطق‌ دیگر خوزستان به‌ این‌ ناحیه‌ كوچ‌ كردند، چنانكه‌ یكی از مراكز مهم‌ مبادلۀ كالا با بندرهای‌ كویت‌ و دیگر كشورهای‌ عربی‌ در دهانۀ اروندرود شد (بایندر، ٣٧). قُصبۀ معمره‌، مطابق‌ تقسیمات‌ كشوری‌ سال‌ ١٣٢٩ش، یكی از بخشهای‌ دوگانۀ شهرستان آبادان‌ به‌ شمار آمد و «نهر قصر» مركز آن‌ شد. این بخش به‌ ٤ دهستان‌: قُصبۀ معمره‌، خسروآباد، قُصبۀنصّار و مینوحی تقسیم شد (فرهنگ جغرافیایی ایران‌، ٦/ «ب‌»، نیز ٢٧٣، ٣٦٠). نام‌ قُصبۀ معمره‌، از ١٣٥٠ش‌ به‌سبب مجاورت‌ نواحی‌ شمال‌ تا جنوب آن با اروندرود به اروندكنار تبدیل شد (فرهنگ‌ جغرافیایی‌ آبادیها، ١٥).
بخش‌ اروندكنار هم‌اكنون‌ با وسعت حدود ٤/ ٨٤١ كمـ٢ از یك نقطۀ شهری‌ و ٣ دهستان‌ به‌ نامهای‌ مینوبار با ١٤٤ كمـ٢، نوآباد با ٤/ ١٢٥ كمـ٢ و دهستان‌ نصّار با ٥٧٢ كمـ٢ تشكیل‌ می‌شود (سازمان‌...، ١٢٧). مركز دهستان‌ مینوبار، كوت‌ شَنوف‌ است كه‌ در كنارۀ اروندرود و در ٢١ كیلومتری‌ آبادان‌ قرار دارد (همانجا؛ نیز نك‌ : میریان‌، ٢٧٨؛ سلطانی‌، ١/ ١١٢). این‌ دهستان‌ سابقاً دارای اسكله‌هایی‌ برای‌ بارگیری‌ نفت‌ و صدور كالا در خسرو آباد بود. تأسیسات و باراندازهای این اسكله‌ها در سالهای ١٣١٥ و ١٣١٧ش توسط شركت‌ نفت‌ ایران‌ و انگلیس‌ تأسیس‌ شده‌ بود كه‌ تا ١٣٣٠ش از آنها بهره‌برداری‌ می‌شد. پس از ملی‌شدن‌ نفت‌، اسكله‌ها در اختیار واحدهای‌ نیروی دریایی و گمرك گذاشته‌ شد و لوله‌های‌ انتقال‌ نفت آبادان‌ به‌ خسروآباد نیز جمع‌آوری‌ گردید (جعفری‌، ١١٣؛ سلطانی‌، همانجا). مركز دهستان ساحلی‌ نوآباد «ابنار»، و مركز نصّار «فرخی پی‌» است‌ (سازمان‌، همانجا). دهستان‌ نصار به‌ طایفۀ نصار از اعراب كعب منسوب می‌شود (امام‌ شوشتری‌، ٢٦٠؛ اقتداری‌، ٦٩٨).
بخش اروندكنار از ٣٨ ده‌ تشكیل‌ شده‌ كه‌ ١١ ده‌ در دهستان‌ مینوبار و ٢٧ ده‌ در دهستان نصار واقع‌ است‌ ( آمارنامه‌...، ٢٨). روستاهای آلبوحمید و ابودیره‌ پیش از جنگ‌ عراق‌ با ایران‌ از مهم‌ترین‌ و پرجمعیت‌ترین‌ نقاط روستایی‌ این بخش‌ به‌شمار می‌رفته‌اند (فرهنگ‌ آبادیها، ج‌ ١٦، نقشۀ شمـ ٢، شهرستان‌ آبادان‌؛ سرشماری‌...، «ل‌»).
جمعیت‌ اروندكنار از بافت‌ اجتماعی‌ خاصی‌ برخوردار است‌. ساكنان‌ آن‌ از طایفه‌های‌: خلف‌، محیسن‌، آل‌ ابومحبود، بحرانی‌، شیرلوی‌، بهبهانی‌، بچاچره‌، سعدونی‌، سن‌،... و نصّار تشكیل‌ شده‌اند (فرهنگ جغرافیایی‌ ایران‌، ٦/ ٢٧٣، ٣٦٠). طایفۀ نصّار پس‌ از مرگ نادرشاه‌ افشار و تخریب‌ شهر «قُبان‌»، از كناره‌های‌ جنوبی‌ رود كارون‌ به‌ قُصبه‌ كوچ‌ كردند. این‌ طایفه‌ در میان‌ سالهای‌ ١٢٨٥-١٣٢٠ق‌/ ١٨٦٨- ١٩٠٢م‌ بارها بر شیخهای‌ محلی‌ شوریدند و هر بار شكست‌ خوردند (نك‌ : عزیزی‌، ١٠٣؛ كسروی‌، ٢٤٣).
جمعیت‌ روستانشین‌ بخش‌ اروندكنار در ١٣٥٥ش‌، نزدیك‌ به‌ ٦٠ هزار نفر بوده‌ است‌ (سرشماری‌، همانجا).
فعالیت‌ اصلی‌ اهالی‌ اروند كنار در كشت‌ و پرورش‌ نخل‌ و ماهیگیری‌ بوده‌ است‌ (نك‌ : رزم‌آرا، ٧٣؛ فرهنگ جغرافیایی ایران‌، همانجا)؛ با اینهمه‌، دامداری‌ و صنایع‌دستی همچون عبا و حصیربافی نیز كم‌وبیش در میان‌ آنان رایج‌ است‌ (فرهنگ‌ جغرافیایی‌ آبادیها، ١٥). در ١٣٦٠ش، بخش‌ اروندكنار دارای‌ ٩٤٢‘٣ هكتار زمین‌ كشاورزی‌ آبی‌ و ٣٧٤ رأس‌ گاو و گوساله‌ و ٢٥٥ رأس‌ گوسفند و بز بوده‌ است‌ (فرهنگ اقتصادی‌، «٤/ ١» - «٥/ ١»). مردم‌ اروند كنار مسلمان‌ و پیرو مذهب‌ شیعۀ اثناعشری‌ هستند و زبان‌ فارسی‌ و عربی‌ در میانشان‌ رایج‌ است‌ ( فرهنگ‌ جغرافیایی‌ آبادیها، ١٦).

شهر اروند كنار

این شهر از توابع‌ شهرستان‌ آبادان‌ و مركز بخش‌ اروندكنار با ◦٤٨ و ′٢٨ طول‌ و ◦٣٠ و ′٣ عرض جغرافیایی‌، در جنوبی‌ترین قسمت‌ شهرستان‌ آبادان‌ واقع‌ است‌.
فاصلۀ شهر اروندكنار تا آبادان‌ ٤٨ كیلومتر است‌ كه‌ با جاده‌ای‌ آسفالته به‌ هم‌ راه‌ دارند. آب‌ و هوای‌ این‌ ناحیه‌ به‌ سبب‌ مجاورت‌ با خلیج‌ فارس‌ گرم‌ و مرطوب‌، و ارتفاعش از سطح‌ دریا ٢ متر است‌ (همان‌، ١٥).
جایی كه‌ اكنون‌ مركز شهر است‌، در گذشته‌ حاجی‌ سلطان‌ نامیده می‌شد كه‌ به‌سبب احداث‌ ساختمانی‌ گِلی‌ توسط شخصی‌ به‌ نام‌ حاجی‌ سلطان‌ به‌ این‌ نام‌ و یا به‌ قصر (نهر قصر) معروف‌ بوده‌ است (نك‌ : رشیدیان‌، ١٠٠؛ میریان‌، ٢٨١). حاجی سلطان‌ بعدها نام‌ قُصبه و یا قُصبۀ معمره‌ گرفت (نجم‌الملك‌، ٤٢؛ فرهنگ‌ جغرافیایی‌ ایران‌، ٦/ ٢٧٣).
شهر اروندكنار به‌ سبب‌ جایگاه‌ خاص‌ جغرافیایی‌ ـ بازرگانی‌ و امكان‌ دسترسی‌ آسان‌ به‌ خلیج‌ فارس از اهمیت‌ ویژه‌ای‌ برخوردار است‌. جمعیت آن‌، بنا به‌ سرشماری‌ ١٣٥٥ش‌، ٣٢٣‘١٤ نفر بوده‌ كه‌ از ٤٣٨‘٢ خانوار تشكیل می‌شده‌ است‌ (سرشماری‌، همانجا). با شروع‌ جنگ‌ عراق‌ با ایران‌، ساكنان اروندكنار همچون‌ جمعیت‌ سایر مناطق جنگ‌ زده‌، شهر را به‌ سوی‌ مناطق‌ غیر جنگی‌ ایران‌ ترك‌ كردند، چندانكه‌ جمعیت شهر تا اسفند ١٣٧١، با ١٠١ خانوار جنگ‌زده‌ به‌ ٥٦٩ نفر كاهش یافت‌ ( آمارنامه‌، ٤٠). پس‌ از پایان‌ جنگ‌ و آغاز بازسازی‌ مناطق‌ جنگ‌زده‌ جمعیت‌ اروندكنار دوباره‌ رو به‌ افزایش‌ گذاشت‌.

مآخذ

آمارنامۀ استان‌ خوزستان‌ (١٣٧٢ش‌)، مركز آمار ایران‌، تهران‌، ١٣٧٣ش‌؛
اقتداری‌، احمد، خوزستان و كهكیلویه و ممسنی‌، تهران‌، ١٣٥٩ش‌؛
امام‌ شوشتری‌، محمدعلی‌، تاریخ‌ جغرافیایی‌ خوزستان‌، تهران‌، ١٣٣١ش‌؛
بایندر، غلامعلی‌، خلیج‌فارس‌، خرمشهر، ١٣١٧ش‌؛
جعفری‌ ولدانی‌، اصغر، كانونهای بحران در خلیج‌فارس‌، تهران‌، ١٣٧١ش‌؛
جغرافیای كامل ایران‌، وزارت آموزش و پرورش‌، تهران‌، ١٣٦٦ش‌؛
رازی‌، محمد شریف‌، گنجینۀ دانشمندان‌، قم‌، ١٣٥٤ش‌؛
رزم‌آرا، علی‌، جغرافیای‌ نظامی‌ ایران‌ (خوزستان‌)، تهران‌، ١٣٢٠ش‌؛
رشیدیان‌، نیره‌ زمان‌، نگاهی‌ به‌ تاریخ‌ خوزستان‌، تهران‌، ١٣٦٧ش‌؛
سازمان‌ تقسیمات كشوری‌، وزارت‌ كشور، تهران‌، ١٣٧٠ش‌؛
سرشماری عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌ (١٣٥٥ش‌)، استان‌ خوزستان‌، مركز آمار ایران‌، تهران‌، ١٣٥٩ش‌؛
سلطانی‌ بهبهانی‌، سلطانعلی‌، «بنادر ایران در خلیج‌ فارس‌»، خلیج‌ فارس‌، ادارۀ كل‌ انتشارات‌ و رادیو، تهران‌، ١٣٤٢ش‌؛
عزیزی بنی‌طرف‌، یوسف‌، قبایل‌ و عشایر عرب‌ خوزستان‌، تهران‌، ١٣٧٢ش‌؛
فرهنگ‌ آبادیهای كشور (١٣٥٥ش‌)، استان‌ خوزستان‌، مركز آمار ایران‌، تهران‌، ١٣٦١ش‌؛
فرهنگ اقتصادی‌ دهات‌ و مزارع‌، استان‌ خوزستان‌، جهاد سازندگی‌، تهران‌، ١٣٦٣ش‌؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای كشور (آبادان‌)، ادارۀ جغرافیایی ارتش‌، تهران‌، ١٣٦٥ش‌، ج‌ ٩٠؛
فرهنگ‌ جغرافیایی ایران‌ (آبادیها)، استان‌ ششم‌، دایرۀ جغرافیایی‌ ستاد ارتش‌، تهران‌، ١٣٣٠ش‌؛
كسروی‌، احمد، تاریخ‌ پانصد سالۀ خوزستان‌، تهران‌، ١٣٣٠ش‌؛
میریان‌، عباس‌، جغرافیای‌ تاریخی خلیج‌ و دریای پارس‌، خرمشهر، ١٣٥٣ش‌؛
نجم‌الملك‌، عبدالغفار، سفرنامۀ خوزستان‌، به‌ كوشش محمد دبیرسیاقی‌، تهران‌، ١٣٤١ش‌.

جعفر اسحاقی‌تیموری‌