دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٩٤ - اخمیم
اخمیم
نویسنده (ها) :
عنایت الله رضا
آخرین بروز رسانی :
دوشنبه ١٩ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اَخْمیم، یا اِخْمیم، شهر و مركز ولایت جرجا (كشف...، ٣٧٥)، واقع در منطقۀ صعید مصر علیا (یاقوت، ١/ ١٦٥)، بر ساحل شرقی رود نیل و حدود ٣١٢ میلی (٥٠٠ كیلومتری) جنوب قاهره (EI٢) و ٢٦ كیلومتری شمال غربی شهر جرجا (بستانی).
اخمیم در گذشته تابع ولایت اسیوط بوده (خوری، ٥٦)، ولی بعدها تابع منطقۀ اداری جرجا شده است (حاشیۀ النجوم...، ٩/ ٤٠). تلفظ كنونی اخمیم به فتح همزه است، اما به كسر همزه نیز در متون اسلامی آمده است (نك : یاقوت، همانجا؛ WNGD, ١٨) این نام از نام قبطی آن، شمین گرفته شده است(EI٢). در متون یونانی، شهر مزبور را پانوپولیس نامیدهاند (استرابون، VIII/ ١١١؛ آمریكانا). در بعضی منابع بهصورت پانوپولیتس نیز آمده (پاولی، XVIII(٢)/ ٦٤٩)، و هرودت آن را خِمّیس نامیده است (ص ١٤٧، ١٨) كه نباید با خمیس و یا كمبیس ناحیۀ بوتو در دلتای رود نیل خلط شود (پاولی، XVIII(٢)/ ٦٥٠). ظاهراً نام اصلی ناحیهای قبطی در مصر باستان تكاشمین بوده كه آثاری از آن در منطقۀ اخمیم برجای مانده است (همانجا). قبطیان اخمیم را خمیم و خمین مینامیدند كه با نام «خیم» یا «مین» از معبودان باستانی آنان مرتبط بوده است (بستانی، ٢/ ٦٣٧).
اخمیم بر ویرانههای منطقۀ كهنی در عرض شمالی ٢٦ و ٤٠ بنا شده، و فاصلۀ آن تا اسیوط ٨٤ كمـ است (بستانی). یاقوت آن را در طول ٥٤ و عرض ٢٤ و ٥٠ نوشته است (همانجا). مقریزی گوید: اخمیم شهری بسیار كهن در جهت شرقی رود نیل است و مناقیوس یكی از فرمانروایان قبطی عهد باستان آن را بنا كرده است (١(٤)/ ١٣٤- ١٣٥). هرودت ضمن اینكه اخمیم (خمیس) را مستثنی از دیگر شهرهای مصریان دانسته كه آداب و رسوم یونانی در آن همچنان محفوظ مانده (ص ١٤٧)، از دروازۀ سنگی بسیار بزرگی با دو تصویر بر بالای آن، یاد كرده است. به نوشتۀ همو، درون محوطۀ خاصی پرستشگاهی حاوی مجسمۀ پِرسئوس فرزند دانائه وجود داشته است (همانجا). سرمعمار و نخستین كاهن مین وایزیس در اخمیم در دوران سلطنت ایه معبدی سنگی بنا كرد كه بعدها در دوران بطلمیوس دوم، فیلادلفوس، نیز مشابه آن توسط رئیس كاهنان مین در ناحیۀ گورستان شمال شرقی اخمیم بنا شد. شكوفایی مجدد این شهر را با عهد فرمانروایی بطالسه مربوط دانستهاند (پاولی، ٦٥٠, ٦٥١ /(٢)XVIII).
به نوشتۀ ادریسی در اخمیم بنایی با نام بَربا وجود دارد كه هرمس بزرگ پیش از طوفان آن را ساخت (١/ ١٢٦)، ولی مقریزی نام نخستین بانی بَربا را دومریا ذكر كرده است (١(٤)/ ١٣٨). دربارۀ بنای شهر كه مقریزی آن را به مناقیوس نسبت داده، چنین آمده است كه وی در اطراف آن دژهایی ساخت كه در هریك از آنها ٤ برج و بر هر برج ٨٠ مجسمۀ سلاح در دست از جنس مس ساخته شده بود. بنای شهر بیش از ٤٠ سال به درازا كشید، و مناقیوس سرانجام همراه با اموال، جواهر، مجسمهها و ظرفها در آن به خاك سپرده شد (همو، ١(٤)/ ١٣٥). انصاری دمشقی برباها را از شگفتآورترین بناهای مصر، و بربای اخمیم را كه از سنگ مرمر سپید ساخته شده، مهمترین آنها دانسته است (ص ٥٢). به گفتۀ یاقوت برباها بناهای مسقف عجیبی هستند كه در آنها مجسمهها و نقاشیهای گوناگونی دیده میشوند. دیوارها مزین به نقاشیهای بسیار، از جمله چهرههای انسانها و حیوانهای گوناگونند كه بعضی شناخته و برخی ناشناختهاند. در یكی از نقاشیها چهرۀ مردی بسیار بزرگ و خوشسیما دیده میشود. در این بناها نوشتههای بسیاری هست كه كسی مفهوم آنها را ندانسته است (١/ ١٦٥). ابن جبیر كه خود در ٥٧٩ق/ ١١٨٣م از اخمیم دیدن كرده است،به بناهای كهنی از بربای قبطیان اشاره دارد كه تا آن زمان آباد و برجای بوده است. وی از معبدی بزرگ در شهر اخمیم یاد كرده كه درازای آن ٢٢٠ و پهنای آن ١٦٠ ذراع بوده است. ابن جبیر مینویسد این معبد بزرگ ٤٠ ستون دارد كه فاصلۀ میان آنها ٣٠ وجب و پیرامون هریك از آنها ٥٠ وجب است. همۀ ستونها از پایین تا بالا نقشدار است و بر سر هر ستون تا سرِ ستون بعد از آن، لوح بزرگی از سنگ تراش خورده نصب شده است كه بزرگترین آنها ٥٦ وجب طول، ١٠ وجب عرض و ٨ وجب بلندی دارد. وی ضمن بحث دربارۀ سقف معبد مینویسد: لوحههای سنگی آن كه با مهارت خاصی نصب شده، دارای تصاویری گوناگون از انسانهاست كه هریك از آنها تمثالی یا سلاح و یا پرنده و جامی در دست دارند و یا به تصویری دیگر اشاره میكنند، بر سرتاسر معبد همراه با تصاویر زیبا، تصویرهایی هولناك نقش شدهاند. در آن معبد به اندازۀ جای فرو كردن میخی یا سوزنی نیست كه صورت یا نقشی یا خطی به شیوهای كه بر ما مفهوم نیست، ننگاشته باشند (ص ٦٠ -٦٢).
بربای اخمیم تا ٧٨٠ق/ ١٣٧٨م برجا بود، تا اینكه فردی به نام كمالالدین ابوبكر خطیب كه گویا خود از مردم اخمیم بود، آن را ویران كرد. از آن پس شهر اخمیم رو به زوال نهاد (ابنبطوطه، ١/ ٤٦؛ مقریزی، ١(٤)/ ١٣٧).
اخمیم را شهر طلسمها و دانش كیمیا نوشتهاند. حمیری مینویسد كه هرمس دستور داد تا پیچیدگیهای جهان و دلایل نجومی و آگاهیهای مربوط به دانش كیمیا و نیز طلسمهایی را بر دیوار نقش كنند (ص ١٦). انصاری دمشقی نیز ضمن اشاره به حجاریها، نقل میكند كه آن حجاریها دانشهای مرموز نبطیان است كه همه، طلسمیات، پزشكی، كیمیاگری و یا مربوط به حكمتهای مختلف و نجوم است (همانجا).
در نخستین سدههای میلادی، بهویژه در پایان سدۀ ٤م، اخمیم از رونقی برخوردار بود و در آن صومعهها و كلیساهایی ساخته شد. بنای دیر نزدیك اخمیم را به اسقف پاخومیوس (٢٩٠-٣٤٦م) نسبت دادهاند (بستانی).
از سدۀ ١٩م به بعد باستانشناسان در حفریات خود، به آثاری بازمانده از شهرباستانی بهسوی شمال غربی اخمیم كنونی برخوردهاند. از جملۀ آنهاست پارههایی از تمثالها و بتها و نیز سنگهایی كه به هیروگلیف و یونانی پیش رفته تا عصر رومیان عباراتی نگاشته شده است (همانجا).
گروهی از مؤلفان اسلامی ترتیب مقیاسهای آب را در مصر با اخمیم مرتبط دانستهاند. ابن خلدون ترتیب این مقیاسها را با دوران فرمانروایی كلئوپاترا مربوط شمرده است (٢(٢)/ ٣٩٣، ٣٩٤). مسعودی مینویسد: دربارۀ مقیاسهایی كه در مصر برای شناخت فزونی و كاهش آب نیل نهادهاند، از جمعی مطلعان شنیدهام كه میگفتند حضرت یوسف(ع) وقتی اهرام را ساخت، مقیاسی برای تعیین فزونی و كاهش نیل ترتیب داد. دَلوكه، ملكۀ پیر نیز مقیاسی در اقصای صعید و مقیاس دیگری در شهر اخمیم پدید آورد ( مروج...، ١/ ٣٨٠).
هنگامی كه ٢٠٠ اسقف مسیحی در اِفِسوس (اِفِس) گرد آمدند و نسطوریوس، بطریرك قسطنطنیه و بنیادگذار آیین مسیحی نسطوری را كافر خواندند و او را طرد و تبعید كردند، نسطوریوس به اخمیم رفت و ٧ سال در آنجا بود و در دهكدهای به نام سیفلح درگذشت (ابنخلدون، ٢(٢)/ ٣٠٥؛ مسعودی، التنبیه...، ١٢٧). گفته شده است كه مأمون خلیفۀ عباسی زمانی قصد ویرانی معبد و هرم اخمیم را داشت. هنگامی كه وی به درون محوطۀ هرم رفت، خزاینی را دید. فرمان داد تا آنها را از آنجا خارج كنند (حمیری، ١٦، ١٧). اهل اخمیم معتقد بودند كه در هر بربا شیطانی یك دست وجود دارد كه آن را به سوی آسمان بلند كرده است و كنار او كتابهایی است و در برباها طلسمهای عجیبی وجود داشته است كه بیشتر آنها از میان رفته است (همو، ١٨).
در عهد اسلامی، اخمیم شاهد حوادثی بوده است. در ٢٥٦ق/ ٨٧٠م ابراهیم بن محمد، ابن صوفی (ه م) بر احمد بن طولون والی مصر كه از سوی معتز بر آن سرزمین فرمانروایی داشت، خروج كرد. در ربیعالثانی همان سال جنگی میان وی و سپاهیان ابنطولون در اخمیم درگرفت كه طی آن ابن صوفی ناچار به الواح گریخت و در آنجا اقامت گزید (مقریزی، ١(٥)/ ١٧٠-١٧١). در روزگار مستعصم عباسی، عزالدین آیبك، والی قوص و اخمیم بود، در آنجا كار او بالا گرفت و هوای خودكامگی در سرش افتاد. معز آیبك خواست او را عزل كند، ولی وی سر از فرمان او برتافت (ابنخلدون، ٥(٤)/ ٨١٣). در سدۀ ٦ق در نتیجۀ نزاعی كه میان ممالیك مصر روی داد، قبایل اخمیم مورد تاخت و تاز قرار گرفتند (بستانی). اخمیم از شهرهای مسیر حركت حجاج به مكه بوده است (سمعانی، ١/ ١٣٥). ابن جبیر از تعرض راهداران و بازرسان به مسافران و حاجیان و تفتیش كشتیها، مركبها، باروبنۀ مسافران و بازرسی بدنی نابهنجار آنان مطالبی نوشته، و سخن گفتن دربارۀ این بازرسی را زشت دانسته است (ص ٦٢ - ٦٣).
این شهر در دوازدهمین سال سلطنت ترایانوس (تراژان) بازسازی شد و در آن روزگار یكی از مراكز سنگتراشی و تولید كتان به شمار میرفت (پاولی،XVIII(٢)/ ٦٥١). اخمیم در سدههای میانه شهری شكوفا و پیشرفته بود.
اخمیم دارایبناهای بسیار، مزارع نیشكر، نخلستانها، بازارهای ویژۀ داد و ستد پنبه و كتان بود (نك : ادریسی، ١/ ١٢٥-١٢٦). اكنون نیز نیشكر و منسوجات اخمیم شهرت دارد (بستانی). شهر دارای چند كلیسا و دو مسجد است. بیشتر ساكنان آن مسیحیند (همانجا). در ١٩٦٦م جمعیت آن ٨٠٠‘٤٤ تن بوده است .(WNGD) ابن جبیر از مسجد ذوالنون مصری و نیز مسجد داوود و متبرك بودن آنها یاد كرده است (ص ٦٠).
از مشاهیر اخمیم در دوران پیش از اسلام (سدۀ ٥ م)، نونوسوس (نونوس) شاعر یونانی است كه در اخمیم زاده شده است (بستانی) و در دورۀ اسلامی، ابوالفیض ذوالنون بن ابراهیم اخمیمی، زاهد معروف (د ٢٤٥ق/ ٨٥٩م) است (سمعانی، همانجا). قفطی دربارۀ وی مینویسد كه در صنعت كیمیا از گروه جابر بن حیان بوده، و دانش بسیار، ازجمله علم فلسفه را آموخته، و ملازم معبد بربا بوده كه از خانههای حكمت قدیم با تصاویر شگفتانگیز بهشمار میآمده است.این تصاویر بر ایمان مؤمن و طغیان كافر میافزود (ص ١٨٥). مسعودی مینویسد از مردم شهر اخمیم بارها شنیدهام كه ابوالفیض ذوالنون مصری كه حكیم بود و طریقت و مذهب خاصی داشت، روایات برباها را توضیح میداد و بسیاری از نقشها و نوشتههای آن را بررسی میكرد (مروج، ١/ ٣٩٩).
همچنین از مشاهیر آنجا ابوحری عثمان بن سوید اخمیمی از پیشروان صنعت كیمیا بود كه با ابن وحشیه مناظرات و مكاتباتی داشت. ابن ندیم كتابهای او را ذكر كرده است (ص ٤٢٤). نیز ابوالمؤمل محمد ابن عیسی بن تمیم مصیصی اخمیمی است كه «منكَر الحدیث» بود و محدثان دروغگویش خواندهاند. سمعانی دربارۀ وی مطالبی نوشته، و درگذشت او را ٣٠٠ق/ ٩١٣م دانسته است (١/ ١٣٦). از دیگر مشاهیر اخمیم، ابوزید سهل بن ربیع بن سلیمان اخمیمی است كه مورداعتماد قاضیان بود و در ٢٤٩ق/ ٨٦٣م درگذشت. همچنین از احمد بن سهل بن ربیع بن سلیمان (د ٢٨١ق/ ٨٩٤م) و احمد بن یحیی بن حارث میتوان نام برد (همو، ١/ ١٣٥).
مآخذ
ابنبطوطه، محمد، سفرنامه، ترجمۀ محمدعلی موحد، تهران، ١٣٦١ش؛
ابنجبیر، محمد، رحلة، لیدن، ١٩٠٧م؛
ابن خلدون، العبر؛
ابنندیم، الفهرست؛
ادریسی، محمد، نزهةالمشتاق، بیروت، ١٤٠٩ق/ ١٩٨٩م؛
انصاری دمشقی، محمد، نخبةالدهر، ترجمۀ سیدحمید طبیبیان، تهران، ١٣٥٧ش؛
بستانی؛
بستانی، پطرس، دائرةالمعارف، بیروت، ١٢٩٤ق/ ١٨٧٧م؛
حاشیۀ النجوم الظاهرۀ ابن تغری بردی، مصر، ١٣٥١ق؛
حمیری، محمد، الروض المعطار، بیروت، مكتبة لبنان؛
خوری، سلیم جبرائیل و سلیم میخائیل شحاده، آثار الادهار، بیروت، ١٢٩١ق/ ١٨٧٥م؛
سمعانی، عبدالكریم، الانساب، حیدرآباددكن، ١٣٨٢ق/ ١٩٦٢م؛
قفطی، علی، تاریخ الحكماء، اختصار زوزنی، بهكوشش یولیوس لیپرت، لایپزیگ، ١٩٠٣م؛
كشف اسماء المدن و النواحی المعتبرة...، قاهره، ١٩٥٥م؛
مسعودی، علی، التنبیه و الاشراف، به كوشش عبدالله اسماعیل صاوی، بغداد، ١٣٥٧ق/ ١٩٣٨م؛
همو، مروج الذهب، بهكوشش یوسف اسعد داغر، بیروت، ١٣٨٥ق/ ١٩٦٥م؛
مقریزی، احمد، الخطط، بهكوشش گاستون ویت، قاهره، ١٩٢٣م؛
هرودت، تواریخ، ترجمۀ وحید مازندرانی، تهران، ١٣٦٨ش؛
یاقوت، بلدان؛
نیز:
Americana;
EI٢;
Pauly;
Strabo, The Geography, tr. H. L. Jones, London/ Cambridge, ١٩٤٩;
WNGD.
عنایتاللهرضا