بَنیْ مِلاّل، شهری در مراكش و مركز استان تادِلا اَزیلال. این شهر در ٣٢ و٣٥ عرض شمالی و٦ و٣٧ طول غربی در ارتفاع ٦٢٠ متری از سطح دریا در كوهپایه های اطلس میانی، میانۀ راه دو شهر فاس در شمال، و مراكش در جنوب واقع است («فرهنگ ...»؛ بن عربی، ٨٤؛ نیز نقشه ...).
شهر بنی‌ملال آب و هوایی نیمه خشك دارد و میانگین بارندگی آن ٣٧٥ میلی متر در سال است و در فصل گرما دمای آن تا °٤٣ سانتی‌گراد می رسد. رودخانۀ ام الربیع كه از كنار این شهر می‌گذرد، باعث رشد و رونق كشاورزی آن شده است. مهم‌ترین فرآورده‌های كشاورزی بنی‌ملال: حبوبات، چغندر، پنبه، سیب و مركبات است (معلمة...، ٥ / ١٥٧٩). این شهر با باغهای سرسبز و چشمه‌سارهای پر آب تفرجگاه مناسبی برای گردشگران است (بن عربی، همانجا).
پیشینۀ تاریخی: وجود چشمۀ اَسَردون در جنوب این شهر می تواند همچون دیگر نقاط این ناحیه از قبیل اَغمات و دَمنات قدمت بسیارداشته باشد (EI²). نخستین ساكنان این شهر بربرها بوده‌اند. بعدها در دوران یعقوب المنصور موحدی (حك‌ ٥٨٠-٥٩٥ق / ١١٨٤- ١١٩٩م)، طایفۀ بنی ملال كه از طوایف قبیلۀ بنی هلال به شمار می‌رفتند و از مصر به مغرب آمده بودند، جای‌گزین بربرها شدند (نک‌ : معلمة، ٥ / ١٥٧٦). پیشینۀ تاریخی شهر بنی ملال با تاریخ شهرِ دای پیوستگی دارد. احتمالاً دای كه ابن عبدالمنعم حمیری (ص ٢٣١) از آن نام برده است و در ٢١٣ق / ٨٢٨م پس از درگذشت ادریس دوم به پسرش، یحیى به ارث رسید، همان بنی ملال آینده است (ابوعبید، ٢ / ٨٠٦؛ EI²).
در منابع دوره اسلامی از دای به عنوان قلعه و یكی از مراكز مهم بازرگانی یاد شده است (ابوعبید، ٢ / ٨٤٤). در ٥٣٤ یا ٥٣٥ق قلعۀ دای توسط مرابطون ویران شد، اما آنها اندكی بعد در جای آن، قلعه‌ای دیگر بنا كردند و در كنارش مسجد و صومعه‌ای ساختند كه با گذشت زمان روبه آبادانی گذاشت (معلمة، همانجا). در دوران فرمانروایی خاندان سعدیان، از شرفای مراكش (٩١٥-١٠٦٩ق / ١٥٠٩-١٦٥٩م) قلعۀ دای مدت كوتاهی مركز تادلا گردید و امیر زیدان بن احمد منصور ذهبی (حك‌ ١٠١٢-١٠٣٧ق / ١٦٠٣-١٦٢٨م) كه از جانب پدرش به حكومت تادلا رسیده بود، این قلعه را تا پیش از اتمام بنای زیدانیه به عنوان دارالحكومۀ موقت خویش برگزید (سلاوی، ٥ / ١١٧، ١٧٥، ٦ / ٤؛ معلمة، همانجا؛ حجی، ٥٥).
در ١٠٩٩ق / ١٦٨٨م مولی اسماعیل بخشهای جدیدی به صومعۀ دای افزود كه كوشیه (بن كوش یا بلكوش) نامیده شد. كوشیه در سدۀ ١٣ق / ١٩م مجدداً توسعه یافت (سلاوی، ٧ / ٨٩؛ معلمة، ٥ / ١٥٧٧؛ بریتانیكا،I / ٩٧٦ ). كوشیه كه امروزه «محله لَمْدینه» خوانده می‌شود، مدت ٢٠٠ سال یكی از دو مركز ناحیه تادلا به شمار می رفت. در اوایل سدۀ ٢٠م به تدریج نام بنی ملال جای گزین نام كوشیه شد (بن عربی، نیز معلمة، همانجاها؛ EI²).
در ١٣٣٤ق / ١٩١٦م بنی ملال به تصرف نیروهای فرانسوی درآمد (بن عربی، نیز معلمة، همانجاها). در ١٣١٣ش / ١٩٣٤م با تخریب برج و بارو و دروازه های بنی ملال، شهر توسعه یافت و جمعیت آن نیز روبه افزایش نهاد؛ چنان كه جمعیت ٥٠٠‘٤ تنی آن در ١٩٢٠م، به ١٢٠ هزار تن در ١٩٩٢م رسید. جمعیت این شهر در ١٣٨٣ش / ٢٠٠٤م حدود ٩٠٠‘١٦٩ تن برآورد شده است («فرهنگ»؛ معلمة، ٥ / ١٥٧٨).

مآخذ

ابن عبدالمنعم حمیری، محمد، الروض المعطار، به كوشش احسان عباس، بیروت، ١٩٨٤م؛
ابوعبید بكری، عبدالله، المسالك و الممالك، به كوشش وان لون و ا.فره، تونس، ١٩٩٢م؛
بن عربی، صدیق، المغرب، بیروت، ١٤٠٤ق / ١٩٨٤م؛
حجی، محمد، «المراكز الثقافیة المغربیة ایام السعدیین»، البحث العلمی، به كوشش محمد صباغ، رباط، المركز الجامعی للبحث العلمی؛
سلاوی، احمد، الاستقصاء، به كوشش جعفر ناصری و محمد ناصری، دارالبیضاء، ١٩٥٤-١٩٥٦م؛
معلمة المغرب، مطابع سلا، ١٤١٣ق / ١٩٩٢م؛
نقشه مراكش، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧٢ش؛
نیز:

Britannica, micropaedia, ١٩٧٨;
EI² ;
The World Gazetteer, www. world-gazetteer.com / d / d_ma_ta.htm

.ستار عودی

١.