دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٤٠ - بیجار
بیجار
نویسنده (ها) :
کریم شریعت
آخرین بروز رسانی :
یکشنبه ١٨ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
بیجار، شهرستان و شهری در شمال خاوری استان كردستان. دربارۀ وجه تسمیۀ این شهر، آگاهیهای روشنی در دست نیست. گروهی بر این باورند كه این واژه در اصل «بیدزار»، به معنی محلی كه درختان بید فراوان دارد، بوده است و چون در زبان كردی به جای «زار»، «جار» بهكار میرود، «بیدجار» و «بیجار» نام گرفته است (توكلی مقدم، ١ /٢٢٨؛ میراث ... ، شهرستان بیجار).
شهرستان بیجار با وسعت ٠٨٤‘٦ كمـ٢ ( جغرافیا ... ، ٢ /٩٠٧)، از شمال به شهرستانهای ماه نشان (استان زنجان) و تكاب (استان آذربایجان غربی)، از جنوب به شهرستانهای كبودر آهنگ (استان همدان) و قروه، از غرب به شهرستان دیواندره، و از شرق به شهرستانهای زرینآباد و قیدار (استان زنجان) محدود است (نقشه ... ).
این شهرستان دارای ٣ بخش بهنامهای چنگ الماس، كُرانی و مركزی، و ٣ شهر بهنامهای بیجار، یاسوكند و بابارشانی، و ١١ دهستان و ٢٥٥ روستای دارای سكنه است ( سرشماری ... ، پانزده؛ نشریه ... ، ٤٠). بیشتر زمینهای شهرستان بیجار كوهستانی است و مهمترین كوههای آن اینهاست: دوازده امام (٩٦٤‘١ متر)، قره چمن (٧٨٦‘٢ متر)، حلقه میر (٧٧٥‘٢ متر)، سیرالان (٦٧٣‘٢ متر)، مهرنگار (٤٠٥‘٢ متر) ( فرهنگ جغرافیایی كوهها ... ، ١ /٣٦٢، ٣٦٨، ٣٨٢، ٣٩٠، ٤١٠). بخشهای دیگری از زمینهای این شهرستان را دشتی آبرفتی با خاكی حاصلخیز پوشانیده است ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها ... ، ٤٩).
رودخانۀ پر آب قزل اوزن و شماری از ریزابههای آن مانند تلوار یا تروار، اوزون درّه و چم رود مهمترین رودخانههایی هستند كه از اراضی شهرستان بیجار میگذرند (افشین، ٢ /١٣٧- ١٣٨، ١٥٢، ١٥٤). آب و هوای این شهرستان معتدل مایل به سرد است و از نظر بارندگی جزو نواحی نیمه خشك به شمار میآید (جعفری، ٢٢٦).
اساس اقتصاد شهرستان بیجار برپایۀ كشاورزی، باغداری، دامداری، صنایعدستی و كارخانهای استوار است و مهمترین فرآوردههای كشاورزی آن اینهاست: گندم، جو، بنشن، گیاهان علوفهای، دانههای روغنی، ترهبار و انواع میوه مانند انگور، سیب، زردآلو، بادام و گردو. قالیبافی و گلیمبافی از مهمترین تولیدات صنایع دستی این شهرستان است و دومین منبع درآمد ٨٠٪ از خانوادهها به شمار میرود. قالی و گلیمهای بیجاری از نظر نقش، رنگ و گره پیچی از شهرت جهانی برخوردار است ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٥٠؛ ادواردز، ١٢٣-١٢٥؛ گانز رودین، ٢٦٥-٢٦٦).
در سرشماری ١٣٧٥ش، شهرستان بیجار ٢٣٥‘١١٤ تن جمعیت داشته است ( سرشماری، سی و نه). زبان مردمان بیجار كردی، تركی و فارسی است و گروهی پیرو مذهب تشیع و گروهی دیگر سنی مذهباند ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، همانجا؛ نجفی، ٥١٨).
شهر بیجار، مركز شهرستان بیجار در °٣٥ و ´٥٢ عرض شمالی و °٤٧ و ´٣٦ طول شرقی و در ارتفاع ٩١٠‘١ متری از سطح دریا واقع است (پاپلی، ١١٥) و پس از شهر كرد مرتفعترین شهر ایران به شمار میرود ( جغرافیا، همانجا). در سرشماری ١٣٧٥ش، جمعیت این شهر ٧٤١‘٤٣ تن برآورد شده است ( سرشماری، چهل).
پیشینۀ تاریخی
ویژگیهای معماری قلعۀ «قمچقای» كه بقایای آن در بلندیهایی واقع در ٤٥ كیلومتری شهر بیجار برجای مانده است، دیرینگی شهرستان بیجار را به دورههای پیش از میلاد مسیح تا حدود دورههای ماناها و مادها میرساند ( میراث، قلعۀ قمچقای). وجود آثار قلعههای چنگیز قلعه و قلعهبانی (بانو) یاتبرك كه پیشینۀ جملگی آنها به دورۀ پیش از اسلام بازمیگردد، نشان از اهمیت این منطقه در دورۀ باستان دارد (همان، چنگیز قلعه). هرچند كه در منابع تاریخی و كتب فتوح از فتح بیجار به دست مسلمانان یاد نشده است، اما با توجه به موقعیت جغرافیایی آن، این منطقه میبایستی بین سالهای ٢١ تا ٢٢ ق به هنگام فتح همدان و یا آذربایجان گشوده شده باشد (نک : بلاذری، ٤٣٣، ٤٥٥-٤٥٦؛ طبری، ٤ /١٤٦، ١٥٣؛ ابن اثیر، ٣ /١٧، ٢٢، ٢٧).
آثار یافت شده در محوطههای باستانی شهرستان بیجار از جمله محوطۀ تاریخی امامزاده عقیل در شهر یاسوكند، بیانگر آن است كه سكنا در این منطقه از دورههای پیش از اسلام تا دورههای اسلامی ادامه داشته است ( میراث، قلعۀ قمچقای، نیز امامزاده عقیل). ساختمان امامزاده عقیل یكی از كهنترین آثار معماری كردستان در دورۀ اسلامی است و با توجه به ویژگیهای معماری آن، احتمالاً به دورۀ سلجوقیان تعلق دارد (نک : همانجا).
با توجه به موقعیت جغرافیایی بیجار گذرگاههای این منطقه از دیرباز نواحی آذربایجان و كردستان را به دیگر نواحی ایران مرتبط میساخته است. بنای پلهایی مانند پل قجور، صلواتآباد و برجهایی مانند برج اشقون بابا، اوچ گنبد و ینگی اَرخ كه از آثار دورۀ صفویه به شمار میروند و از آنها به عنوان اقامتگاههای بین راهی استفاده میشده است، حكایت از اهمیت راههای این منطقه از لحاظ بازرگانی در دورۀ صفویه دارد ( میراث، ذیل نام پلها و برجها).
منطقهای كه شهرستان بیجار در آن واقع است، در دورۀ صفویان و شاید پیش از آن زرینكمر خوانده میشده است (نک : بدلیسی، ٤٢٥، ٤٢٦؛ كریمی، ١٩٠). نام بیجار نخستینبار در خلاصةالتواریخ (تألیف: ١١٠٧ق) ذیل رویدادهای سال ٩٩٩ ق به روزگار شاه عباس اول صفوی (سل ٩٩٦- ١٠٣٨ ق) آمده است (قاضی احمد، ٢ /١٠٨٥). در این تاریخ قلعۀ بیجار در دست دولتیارخان سیاه منصور از امرای صفوی بوده است كه برضد شاه عباس شورش كرده بود. سپاهیان صفوی پس از سركوب شورش دولتیارخان، قلعۀ بیجار را ویران كردند (نک : همانجا؛ اسكندربیك، ١ /٤٤٠-٤٤١؛ مردوخ، ٣(٢) /٤٣١-٤٣٣)، اما این شهر اهمیت خود را از دست نداد، زیرا بنا بر گزارش اعتمادالسلطنه، لطفعلیخان گروسی از امرای ایل گروس كه در اواخر پادشاهی شاه سلیمان صفوی و سراسر مدت پادشاهی شاه سلطان حسین صفوی حكومت این ناحیه را برعهده داشت، در ١١٠٤ق بنایی موسوم به چارباغ در این شهر برآورد (نک : ٤ /١٩٠٤-١٩٠٦) كه بیانگر توجه به این شهر از جانب امرای گروسی بوده است.
پس از صفویان، این منطقه به سبب اقامت ایل گروس در آن، به گروس شهرت یافت و مركز آن قصبۀ بیجار بود. در دورۀ قاجاریه با ساخت بازار بیجار كه امروزه از بقایای بافت كهن شهر به شمار میآید و شامل یك راستۀ طولانی شمالی - جنوبی و یك تیمچه به نام حاج شهباز و سرای امیر تومان است، بر رونق بازرگانی بیجار در آن دوره افزوده شد ( میراث، بازار بیجار). از دیگر آثار دورۀ قاجاریه در این شهر مسجد جامع بیجار است كه در ١٢٢٠ق توسط نجفقلیخان گروسی حاكم گروس ساخته شده است (اعتمادالسلطنه، ٤ /٢٠٠٢- ٢٠٠٣).
مآخذ
ابن اثیر، الكامل؛
اسكندربیك منشی، عالم آرای عباسی، تهران، ١٣٥٠ش؛
اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآة البلدان، به كوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ١٣٦٧-١٣٦٨ش؛
افشین، یدالله، رودخانههای ایران، تهران، ١٣٧٣ش؛
بدلیسی، شرفخان، شرفنامه، به كوشش محمدعباسی، تهران، ١٣٤٣ش؛
بلاذری، احمد، فتوح البلدان، به كوشش عبدالله انیس طباع و عمر انیس طباع، بیروت، ١٤٠٧ ق /١٩٨٧ م؛
پاپلییزدی، محمدحسین، فرهنگ آبادیها و مكانهای مذهبی كشور، مشهد، ١٣٦٧ش؛
توكلیمقدم، غلامحسین، وجه تسمیۀ شهرهای ایران، تهران، ١٣٧٥ش؛
جعفری، عباس، دایرة المعارف جغرافیایی ایران، تهران، ١٣٧٩ش؛
جغرافیای كامل ایران، وزارت آموزش و پرورش، تهران، ١٣٦٦ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسكن (١٣٧٥ش)، نتایج تفصیلی، شهرستان بیجار، مركز آمار ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛
طبری، تاریخ؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای كشور (سنندج)، ادارۀ جغرافیایی ارتش، تهران، ١٣٧٤ش، ج ٣٥؛
فرهنگ جغرافیایی كوههای ایران، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧٩ش؛
قاضی احمد قمی، خلاصة التواریخ، به كوشش احسان اشراقی، تهران، ١٣٦٣ش؛
كریمی، بهمن، راههای باستانی و پایتختهای قدیمی غرب ایران، تهران، ١٣٢٩ش؛
مردوخ روحانی، بابا، تاریخ مشاهیر كرد، به كوشش ماجد مردوخ روحانی، تهران، ١٣٧١ش؛
میراث فرهنگی و گردشكری استان كردستان (نک : مل ، « میراث ... »)؛
نجفی، یدالله، جغرافیای عمومی استان كردستان، تهران، ١٣٦٩ش؛
نشریۀ عناصر تقسیماتی به همراه مراكز، معاونت سیاسی وزارت كشور، تهران، ١٣٨١ش؛
نقشۀ تقسیمات كشوری ایران، گیتاشناسی، تهران، ١٣٨١ش، شم ٢٩٤؛
نیز:
Cultural Heritage Organization of Kurdistan, www. kurdistanmiras.ir /farsi٠l /index.htm;
Edwards, A.C., The Persian Carpet, London, ١٩٧٥;
Gans-Ruedin, E., Antique Oriental Carpets, London, ١٩٧٥.
كریم شریعت